Sinds kort twitter ik. Naast een hoop onzin soms zeer informatief. Mede-twitteraars vestigen je aandacht op artikelen die ik anders wellicht niet zou zien. Maar negatief vind ik de toon in sommige tweets en de wijze waarop over personen wordt gesproken. Wat je in digitale tweets ziet komt ook in het ‘echte leven’ veelvuldig voor. Wellevendheid is soms ver te zoeken en dat is funest voor duurzame persoonlijke relaties. Die relaties zijn belangrijk als het gaat om in vertrouwen met elkaar te kunnen samenwerken. Dat wisten we natuurlijk al, maar het lijkt steeds lastiger het in praktijk handen en voeten te geven.
In mijn werk (bij VolkerWessels; een groot bouwbedrijf met 17.000 medewerkers) is vertrouwen de basis van goede samenwerking, en goede samenwerking de basis van succes. In bijvoorbeeld de relatie tussen een (publieke) opdrachtgever – denk aan Rijkswaterstaat – en een aannemer is vertrouwen cruciaal. Maar in het politieke domein is vertrouwen net zo goed de sleutel tot succes. Mijn waarneming is dat het klimaat waarin we investeren in vertrouwen snel verslechtert. Er is sprake van een scherpe verharding als het gaat om de wijze waarop mensen met elkaar omgaan. Dat ondermijnt het vertrouwen. Ik maak me daar zorgen over.
Verruwing van de omgangsvormen is schadelijk. Schadelijk voor het onderlinge vertrouwen, voor het plezier waarmee mensen met elkaar samenwerken en dus voor onze economie. Heel plat: verharding in de samenwerking kost geld. Ik maak me zorgen om een toenemende verharding in de relatie tussen opdrachtgever en opdrachtnemer. Partijen trekken zich terug op de contractuele positie waardoor de dialoog en de vruchtbare samenwerking stokt. Gevolg is toenemende juridisering: contracten en processen worden zo het gestolde wantrouwen, met alle negatieve energie en kosten van dien.
Samenwerken is mensenwerk. We kunnen op dat punt iets leren van de praktijk in het Verenigd Koninkrijk. Bij aanbestedingen moet daar het team aantreden dat – als de aanbesteding wordt gewonnen – het project ook daadwerkelijk gaat uitvoeren. De presentatie en de daarop volgende interactie (klik) is dan onderdeel van de gunningcriteria; sociale attitude van de uitvoerders is daar dus een belangrijk gunningscriterium. Dit omdat in de dagelijkse praktijk is gebleken dat goede samenwerking tussen mensen zeer belangrijk is om een werk binnen tijd en budget te realiseren. De praktijk leert dat waar goede samenwerking en vertrouwen ontbreken, het werk nooit (!) binnen budget wordt afgerond en meestal qua tijdsplanning uit de hand loopt.
De politiek kan van deze ervaring leren. Want ook in het politieke domein is sprake van verharding; uitlatingen op Twitter zijn daar een spiegel van. Dat heeft allerlei consequenties. Zo komt allereerst de samenwerking tussen opdrachtgevers (vanuit het publieke domein) en opdrachtnemers door die verharding in gevaar. Bij gebrek aan vertrouwen worden risico’s gemeden, contracten dichtgetimmerd en meningsverschillen bij de rechter uitgevochten. Ik zie dat Rijkswaterstaat, om de hiervoor genoemde redenen, met overtuiging kiest voor samenwerking met marktpartijen; en steun ik dat van harte. Maar ben ik beducht voor het moment dat er in het huidige klimaat iets misgaat en daarover vervolgens een publiek/politiek debat ontstaat.
Ook goede samenwerking binnen het politieke domein staat onder druk. Nederland lijkt een te krijgen met een regeerakkoord ’waar rechts Nederland zich de vingers bij zal aflikken’. Wat moet een Nederlander als hij of zij niet ‘rechts’ is? In een Angelsaksische cultuur is deze toon wellicht gebruikelijk, maar ondertussen heel on-Nederlands. Wij zijn Rheinlanders. Onze traditie – die in onze genen zit – is er een van praten, overleggen en redelijke compromissen. Waar we nu terecht dreigen te komen is het recht van de sterkste, dat van de nipte Kamermeerderheid. Ben je in de minderheid, dan doe je niet (meer) mee.
Is het een verrassing dat Rutte hiermee komt? Voor mij wel! De Teldersstichting, de VVD-denktank, deed jaren geleden vergelijkend onderzoek naar het Angelsaksische en het Rijnlandse model. Een van de uitkomsten van dat onderzoek was dat de Amerikanen misschien wel meer presteren, maar een veel schevere inkomensverdeling kennen. Rutte reageerde destijds, als staatssecretaris van sociale zaken, heel helder: “die grotere inkomensverschillen willen wij hier dus niet!”
Wat is er met Rutte gebeurd? Hij lijkt het Rijnlandse model van overleg en gematigdheid los te willen laten en in te zetten op het schisma-model. Dat is niet alleen zeer onwenselijk maar uiteindelijk ook onfortuinlijk. En vertrouwen, wellevendheid, goede samenwerking met alle partijen leiden tot een aangenamere en beter functionerende samenleving.
We doen er naar mijn overtuiging goed aan actief te bouwen aan vertrouwen. Dat begint bij beoefenen van wellevendheid en oprechte aandacht voor andermans belangen. Dat is de moraal van het verhaal. Het verhaal bij deze moraal is het Evangelie. Wat jij wilt dat jou de mensen doen doe zo met hen, doe zo met je contractpartner, met je onderhandelingspartner, met je coalitiegenoot, met de oppositie, met je kiezer, met anderen op Twitter. Wedden dat het een stuk leuker wordt in elk verband waarin mensen werken? En ook – en dat is waar het voor mij uiteindelijk allemaal om draait – opdat de mensen zien wat (en hoe) we doen en God onze Vader in de hemel zullen verheerlijken.
