Het grote probleem van bezuinigen is dat mensen bepaalde voorzieningen op een gegeven moment als een verworven recht gaan beschouwen. Natuurlijk geldt voor cultuur het lage BTW-tarief, natuurlijk is het collegegeld niet meer dan 1700 euro en natuurlijk wordt de rollator vergoed. Omdat we aan zulke zaken gewend raken, vinden we ook dat het zo hoort. Dat wordt door niets zo goed geïllustreerd als door de Opstapper.
De Opstapper is het Amsterdamse busje dat het Centraal Station met de Stopera verbindt, over de grachtengordel, voor één euro. Dit busje kost de gemeente veel geld. De eerste jaren stond tegenover één miljoen kosten één ton inkomsten. Alles bij elkaar heeft de gemeente er de afgelopen jaren zo’n negen miljoen euro op toegelegd, volgens berekeningen van Parool-journalist Bas Soetenhorst. Voormalig VVD-wethouder Mark van der Horst zei eens: ‘Van dat geld kun je iedereen in de buurt die verder dan vierhonderd meter van een reguliere halte woont, het hele jaar in een taxi laten rondrijden. Waarom zouden wij de bewoners van de grachtengordel zo bevoordelen?’ Overigens stappen tijdens een gemiddelde rit van het busje in totaal vier mensen in.
Je zou zeggen dat de gemeente daar liever vandaag dan morgen de stekker uit trekt. Maar niks is minder waar. In de conceptbegroting is dat plan steevast terug te vinden, maar altijd gooien politici roet in het eten. Vooral ouderen zouden van het busje gebruik maken, en die kunnen zo ontvluchten aan de eenzaamheid.
Daarmee komen we aan de kern van het probleem. Als je nu aan de gemeenteraad zou vragen: ‘Wie heeft er negen miljoen euro voor over om enkele tientallen ouderen iets minder eenzaam te maken?’, krijg je waarschijnlijk nul op het rekest. ‘Belachelijk, zo’n groot bedrag met zo weinig resultaat.’ Maar op het moment dat er daadwerkelijk mensen zijn die van zo’n voorziening gebruik maken en ervan profiteren, is het ineens veel moeilijker die afweging te maken. Wie zal durven zeggen dat het voorkomen van de eenzaamheid van trouwe Opstappers mevrouw Jansen en mevrouw Pietersen het geld niet waard is?
Hetzelfde geldt voor heel veel uitgaven van de overheid. Zodra er mensen zijn die van een bepaalde uitgave profiteren, blijkt het bijzonder moeilijk de stekker eruit te trekken. Een koele kosten-batenanalyse wordt dan niet meer gemaakt.
Het zou misschien het beste zijn om in één keer alle overheidsuitgaven stop te zetten, om daarmee duidelijk te maken dat niemand ergens recht op heeft, om dan vervolgens de tijd te nemen een nuchtere afweging te maken: waar willen we ons belastinggeld wel aan uitgeven, en wat kunnen we beter links laten liggen. Ik denk dat we een hele hoop dingen het geld niet waard zouden vinden. Te beginnen met de Opstapper.
Je geeft m.i. goed aan waarom bezuinigingen weerstand oproepen. Alleen haal je er een voorbeeld uit (busje voor 10 bejaarden, kosten 9 ton per oudje) dat zo overduidelijk moet worden wegbezuinigd, dat ik me wel afvraag: wat wil jij in gevallen die minder duidelijk zijn? Want alle overheidssubsidiëring stoppen is een leuk voorstel om het debat te prikkelen, maar je bent dan nog niet in de buurt van concreet beleid.
Ben het in het algemeen eens met dit verhaal van Hugo.
Als het gaat om geld, zul je er niet aan ontkomen, geldswaarde te verbinden aan allerlei zaken, zoals ‘ontvluchten van eenzaamheid’ (te vermenigvuldigen met het aantal personen dat daadwerkelijk van een voorziening gebruik maakt om aan de eenzaamheid te ontvluchten), die maar moeilijk in monetaire eenheden zijn uit te drukken. Toch is dat uiteindelijk de enige manier om objectieve criteria aan te leggen voor de beoordeling van het al dan niet verlenen van subsidie, zodat dit niet meer zo sterk afhankelijk wordt van debat, politiek opportunisme en politieke profilering.
Sowieso zou bij de beoordeling van subsidie-aanvragen het uitgangspunt dienen te zijn, dat het gaat om het uitgeven van beperkte middelen, waarvoor burgers hard moeten werken. De neiging van overheden, zoals we in de afgelopen decennia hebben gezien, om de toenemende uitgaven maar steeds door te belasten aan de werkende burgers, moet een halt worden toegeroepen. Er moeten goede redenen zijn, gebaseerd op heldere criteria, om zo’n uitgave te doen.
Grappig stukje. Vooral het onderdeel waarin gezegd wordt dat we alle overheidsuitgaven zouden moeten stoppen. De schade zou niet te overzien zijn. Ook overigens is het betoog gespeend van realiteitszin.
De Stop/Go of Opstapper rijdt al 10 jaar en is een uitstekende aanvulling op het reguliere Openbaar Vervoer, dat wel door het centrum rijdt, maar niet op de grachten komt. Daarmee vormt de Opstapper een potentieel substituut voor autoverkeer in de binnenstad, zoals ook is onderzocht.
Een mooi voorbeeld is Sylvia, die het volgende opmerkte naar aanleiding van de vierde poging om van de Opstapper af te komen: “Ik vind het wel kut dat ie d’r mee stopt. Ik doe eigenlijk alles op de fiets, maar moet soms met veel spullen naar mijn auto in Noord. Dan is ie superhandig.”
Het is dus zeker niet zo dat er 9 mln uitgegeven wordt aan eenzaamheidsbestrijding van twee oudere dames. De oplossing is dan ook niet even een onrendabel buslijntje schrappen. Alternatieven zijn het buslijntje rendabeler te maken, bijvoorbeeld door autogebruik te verbieden of door de prijs te verhogen, en bezuinigen op het reguliere openbaar vervoer.
Retoriek is leuk, maar heeft met de werkelijkheid niet veel van doen. Dat is de vervelende werkelijkheid van bezuinigen. Het probleem is niet dat mensen verwend worden, maar dat je keuzes moet maken in een complexe werkelijkheid die je aan burgers met verschillende, soms tegengestelde belangen moet uitleggen.
@ Jasper
Is het dan niet veel rendabeler om die route wel op te nemen in het reguliere OV?
@Remco: inderdaad, ik doe geen concrete voorstellen. Ik wilde alleen maar laten zien dat het heel moeilijk is om mensen een verworven ‘recht’ af te pakken, ook al wegen de kosten veel zwaarder dan de baten.
@Kelele: dit is altijd een pijnlijk punt. Mag je zulke zaken kwantificeren? Ik denk dat mensen daar altijd huiverig voor zullen blijven.
@Jasper: het is natuurlijk bij wijze van spreken. Wat zou er allemaal niet afvallen als we echt bij nul uitgaven zouden beginnen en dan vervolgens zouden beslissen wat we écht willen dat er met ons belastinggeld gebeurt.
Je verdedigt de lijn precies op de manier zoals altijd gebeurt: ‘er profiteren mensen van’. Ja, dat zal waar zijn. Van een buslijn van Spakenburg naar Nijkerk profiteren ook mensen, en toch ligt ‘ie er niet. Je kunt wel in Nijkerk komen met het OV, maar dan moet je via Amersfoort. Dat geldt in de grachtengordel net zo: er gaat inderdaad geen lijn over de Prinsengracht, maar in de grachtengordel bestaat geen adres vanwaar het verder dan 400 meter lopen is naar een reguliere halte.
@Jasper Klapwijk: Negen miljoen euro om iemand met haar spullen naar haar auto te brengen vind ik al helemaal onzinnig. Dan is het nuttiger om in oude dametjes te investeren. Als je aan de grachtengordel woont ben je (1) meestal niet superarm en (2) op maximaal tien minuten loopafstand van de gemiddelde tramhalte, waar ook nog eens zo’n beetje 10x per uur een tram langskomt. Dus Sylvia kan vast wel, voor die sporadische momenten waarop ze “veel spullen” bij zich heeft, even naar een tramhalte lopen of een taxi bestellen. Daar hoeft de overheid echt geen miljoenen in te investeren.
@Jasper Klapwijk: Hier in de binnenlanden zijn er inmiddels al vele dorpen zonder postkantoor, zonder bank, zonder school, zonder supermarkt, slecht openbaar vervoer, en is er in de weekenden in regio’s met 80.000 inwoners maar één politieauto op de weg. En in Amsterdam klagen ze dat er een buslijntje van 9 miljoen wordt gestopt zodat ze 400 meter met de boodschappen moeten lopen naar het normale openbaar vervoer? Ze zouden zich moeten schamen.
Bezuinigen zonder dat het iemand raakt is onmogelijk. Dat is zelfs moeilijker dan de leuke suggestie die Remco doet om alle uitgaven eerst maar eens tijdelijk te stoppen. Dat is een prima methode om uit te vinden waar het echt pijn doet en je prioriteiten opnieuw vast te stellen. Natuurlijk kan dat niet in het groot, maar stap voor stap zou dat perfect werken.
Als de overheid echt wil bezuinigen zouden ze eens naar het bedrijfsleven moeten kijken. Daar weten ze al heel lang hoe je dat moet doen. En hoe dat ook positief kan uitwerken.
Goed verhaal Remco!
Excuus, dat moet natuurlijk zijn: Goed verhaal Hugo!
Hmm jammer, ik wou al zeggen: dankje!
Opnieuw de spijker op z’n kop, Rolf. Ehmm, ik bedoel Hugo.
Rollator is nog zo’n voorbeeld: er is geen enkele logische reden waarom een leeftijdsgerelateerd vervoermiddel in het ziekenfonds zou moeten zitten (als je nul bent heb je een kinderwagen, als je drie bent een driewieler, als je vijf bent een fiets, als je zestien bent een skateboard en als je tachtig bent een rollator). Maar omdat het zo’n symbool is, komt men er toch maar niet aan.
Wat dat betreft is ‘symboolpolitiek’ meer dan symbolisch: het is het punt waar duidelijk wordt hoe bereid men echt is om concrete keuzes te maken. Wat dat betreft ben ik het wel roerend eens met Pechtold: de Kamer of het kabinet moet niet zeggen hoeveel ambtenaren eruit moeten of hoeveel minder ‘externen’ er moeten worden ingehuurd, maar welke taken er concreet moeten worden afgestoten. Als zelfs de Opstapper of de rollator er dan al niet doorkomen, houd ik mijn hart vast voor de ècht ingrijpende keuzes die ook nodig zijn…
@ Alex
Misschien is het nog beter, vast te stellen welke taken je als overheid wilt/moet behouden en in welke vorm; er is met vereenvoudigingen ook veel ruimte te creëren.
@ Hugo
Ik denk dat je niet ontkomt aan kwantificering, omdat het nu eenmaal gaat over geld. ‘Iedereen’ wil graag aardig zijn voor ‘iedereen’ en voor de politiek komt daar nog bij, dat ze graag herkozen willen worden en dus geneigd zijn, aan zoveel mogelijk wensen van mensen tegemoet te komen om stemmen te winnen. Dat kun je alleen met duidelijke en objectief meetbare criteria indammen.
Met z’n allen meebetalen aan allerlei voorzieningen moet m.i. bovendien worden teruggebracht tot de hoogstnodige zaken.
@Alex: Goed punt over de relevantie van symboolpolitiek.
@Kelele: Die criteria lijken me moeilijk werkbaar. Je zit hier nu eenmaal altijd met meerderheden van hele verschillende signatuur, dus dan zul je zien dat die criteria voortdurend aangepast worden, om toch maar mooie dingen te kunnen regelen voor de eigen achterban.
Hugo, ja precies, dat is het probleem: cliëntelisme. In een democratie zou dat niet kunnen.