10 december 1948 is voor vele een belangrijke dag in de wereldgeschiedenis. Op deze dag worden door de VN de universele verklaring van de rechten van de mens aangenomen. Deze verklaring is niet alleen het gevolg van jaren intensief werk van diplomaten en activisten maar bovenal een bekroning van duizend jaar grondwetten, mensenrechten en politiek activisme. De geschiedenis die begon met de Magna Carta heeft in deze universele verklaring haar voltooiing gevonden.
Maar wat moeten wij als christenen hiervan vinden? Hoe moeten wij deze waarden op waarde schatten? Kunnen wij zonder blikken of blozen ons scharen achter de Verklaring en deze met volle overtuiging belijden en verdedigen?
De Universele Verklaring van de Rechten van de Mens is door de gehele (westerse) wereld omarmd als het hoogtepunt van beschaving. Gelijke rechten voor alle mensen, wat meer kun je wensen? Bijna nergens wordt er getwijfeld aan deze Verklaring. Kritiek is er wel, zo is er volgens sommigen te weinig aandacht voor vrouwen of voor cultuurverschillen. Ook de manier waarop westerse mogendheden de Verklaring gebruiken om kritiek te uiten op andere mogendheden leidt vaak tot felle debatten. Wat opvalt, is dat vrijwel alle argumenten in deze kritieken de nadruk leggen op de inhoud en uitwerking van de Verklaring. Men kijkt naar wat er (niet) in staat, naar hoe dit geformuleerd is en naar hoe de Verklaring gebruikt en misbruikt wordt. Er is slechts heel weinig aandacht voor de fundamentele grondslagen van de Verklaring. De Verklaring zelf wordt niet betwijfeld. Ook in christelijke kringen is er weinig kritiek te horen. Kerken en christelijke organisaties scharen zich achter de verklaring en wijzen op de Bijbel als grond voor en oorsprong van gelijke rechten. De inhoud en uitwerking van de Verklaring zouden zonder problemen met de Bijbel zijn te rijmen. Ook in de reformatorische kring is de kritiek verstomd, en wordt en nadrukkelijk gewezen op de inhoud en uitwerking van de Verklaring als positief en passend binnen de Bijbelse geschriften.
Maar een verklaring is veel meer dan alleen de inhoud. Wij moeten verder kijken dan naar wat er in staat en kijken naar waarom deze verklaring is opgesteld. De motivatie achter de Verklaring zal namelijk ook bepalend zijn in het accepteren of verwerpen van de Verklaring. Het nieuwe testament legt hier zelfs de nadruk op bij het onderzoek of iets goed is of niet. De intentie van een handeling is voor Jezus altijd het belangrijkste criterium om iets te beoordelen. Dit deed hij zelf bij het veroordelen van de daden van de Schriftgeleerden en farizeeën en dat leerde hij in zijn prediking. Deze motivatie is in het geval van de Verklaring van de rechten van de mens eenvoudig te achterhalen. Deze staat namelijk in de eerste regel van de preambule. Hier staat:
“Whereas recognition of the inherent dignity and of the equal and inalienable rights of all members of the human family is the foundation of freedom, justice and peace in the world”
De Verklaring is opgetekend om vrijheid, gerechtigheid en vrede in de wereld te bewerkstelligen. We lezen dat God niet de bron is van vrijheid, gerechtigheid en vrede, maar erkenning van menselijke rechten zijn hier de basis van. Deze Verklaring past binnen de menselijke drang om een perfecte samenleving te scheppen. Een drang die ontstaan is nadat de perfecte samenleving in deze zondeval verloren is gegaan. Sindsdien probeert de mens vruchteloos om met diverse lapmiddelen een geordende, welvarende en paradijselijke samenleving te creëren. Deze Verklaring is hierin een grote stap voorwaarts. Het is echter een stap genomen zonder God, sterker nog, en stap genomen van God af. En hoe de mens ook zal blijven proberen, perfectie zal nooit benaderd worden. Hoe kunnen wij een stap goedkeuren die iets goddelijks wil bereiken, namelijk vrede gerechtigheid en vrijheid, zonder daarbij God te betrekken. Kunnen wij als christenen stellen dat, hoewel de intentie van de verklaring niet overeen komt met leer van de Bijbel, de inhoud en uitkomsten zo goed passen bij deze zelfde leer dat wij de verklaring kunnen steunen? Kunnen wij deze verklaring niet zien als een goddeloos middel om een heilig doel te bereiken?
Een slechte boom zal nooit goede vruchten voortbrengen. De Verklaring kan misschien vruchten voort brengen die goed lijken, maar deze zullen nooit leven kunnen geven of echte vrijheid, echte vrede of echte gerechtigheid kunnen bewerkstelligen. Dat is een rol die alleen aan God is vergeven. Daarom moeten wij deze Verklaring in zijn huidige vorm afwijzen. Deze afwijzing richt zich niet op de inhoud van de rechten, noch op de uitwerking ervan. Elke christelijke maatschappij zal deze rechten handhaven en verdedigen. Het is dan ook niet de rechten die afgewezen moeten worden. Het is de oorsprong van de Verklaring die stellig verworpen moet worden.
Wel is het belangrijk om een goed alternatief te bieden. Om vanuit de Bijbel ook een basis te vinden voor vrede, vrijheid en gerechtigheid. Een basis in God. Wij moeten aangeven dat wetten, rechten en plichten slechts middelen zijn en nooit in zichzelf vrede, vrijheid en gerechtigheid kunnen voort brengen.
Zelden zoveel onzin gelezen als bovenstaand artikel.
Alles berust op de aanname dat er geen goede vruchten kunnen voortkomen uit activiteiten die niet met de intentie van God Woord zijn verricht. Dat is onzinnig.
Het is even onzinnig te denken dat alles wat gedaan wordt indachtig Gods Woord vruchtbaar zou zijn.
Als deze permisse dus onwaar is, is elke redenering en conclusie onwaar. Halverwege dit artikel kun je dus stoppen met lezen.
Wat is echte vrijheid? Vrijheid en de onderwerping aan Gods woord zijn per definitie elkaar uitsluitende begrippen. Als je je onderwerpt aan God ben je per definitie niet volledig vrij.
Overigens bestaat absolute vrijheid niet.
Zelfs Christenen onderling hebben ruzie en voer(d)en oorlog met elkaar. Handelen vanuit het woord van dezelfde God is geen garantie op vrede.
Dit verdrag geeft minder aanleiding tot onderlinge twisten dan de Bijbel. Als dezelfde bijbel niet kan leiden tot een kerk, dan moet er dus iets anders zijn dat de samenleving bindt.
De wereld van vrede is er eerder zonder dan met geloof in welke God dan ook. Philip Post heeft maar weinig van de geschiedenis begrepen.
Ben het met sommige kritiek van Bird redelijk eens. En dat terwijl ik best kritisch sta tegenover de Universele Verklaring. Vooral omdat ze niet universeel is trouwens, niet omdat er niets goeds in zou staan. Ik vind de claim “universeel” veel te ambitieus. Het gaat om een verklaring die geworteld is in de westerse en christelijke traditie.
Er vallen diverse kanttekeningen te plaatsen bij dit stuk van Post.
Ten eerste wat Bird al zegt: ook zonder je te laten inspireren door het christelijk geloof, kan je tot dingen komen die Gods wil reflecteren. God werkt door álle mensen heen, niet alleen door christenen.
Ten tweede: “we lezen dat God niet de bron is van vrijheid, gerechtigheid en vrede, maar erkenning van menselijke rechten zijn hier de basis van” lees ik nergens terug in het citaat dat Post aanhaalt. God wordt niet genoemd, maar het Westen was anno 1948 door en door christelijk. Waarom die verklaring niet zien als een christelijk product?
Ten derde: “het is echter een stap genomen zonder God, sterker nog, en stap genomen van God af”, wordt op geen enkele manier onderbouwd. Waarom is dit een stap van God af? Als je wilt kijken naar de inspiratie voor deze Universele Verklaring, dan moet je ingaan op de levensbeschouwelijke achtergrond en motieven van de opstellers. Ik zie dat nergens terug in dit stuk.
De Verklaring lijkt mij een typisch product van een traditie van Verlichting, maakbaarheid van de mens en maakbaarheid van de samenleving. Dat is een traditie die sterk verweven is met het christendom. Zeker als je kijkt naar het (neo)calvinisme, dan zie je dat de drang om de mens te vormen en verheffen sterk meespeelt. Ik vind het dus problematisch, zowel bij de Verlichting als bij deze Verklaring, om ze weg te zetten als niet-christelijk. Het is niet “mijn soort” christendom, maar goed gezien mijn eerste punt doet dat er eigenlijk ook niet toe.
Het was te verwachten dat Philip Post met dit stuk de handjes niet op elkaar zou krijgen. Maar toch heeft hij een punt.
De Univ. Verklaring van de Rechten van de Mens beschrijft de rechten namelijk als “inherent” aan het mens-zijn. De Amerikaanse Grondwet daarentegen ziet rechten als “endowed by the Creator”. En daar ligt een fundamenteel verschil.
Het verschil is wie of wat uiteindelijk de ‘bron’ is van de rechten. Als die rechten “inherent” zijn aan het mens-zijn, dan is het dus een onderling-menselijke aangelegenheid om te definiëren wat die rechten zijn. En alles wat de mens vandaag zus afspreekt, kan men morgen zo afspreken. Wat de mens geeft, kan de mens ook afnemen.
Daarom blijft het belangrijk rechten te zien als “endowed by the Creator” en niet als “inherent” – daarmee erken je dat het recht ten diepste teruggaat op een objectieve grond buiten de mens, erken je dus de morele orde in het universum, in plaats van het recht te versmallen tot een onderlinge afspraak van de “human family”, waarop men ook weer zou kunnen terugkomen.
Het tekent de “verweesde samenleving” dat men “family” reduceert tot “kinderen onder elkaar” – zonder daarbij de Vader te betrekken.
Daarnaast is het staatsrechtelijk gevaarlijk dat een democratie zich ook maar íets gelegen laat liggen aan de mening van de VN: is Europa al ondemocratisch genoeg; over alle VN-teksten wordt ook meegepraat door de meest abjecte, onvrije dictaturen (die ironisch genoeg met z’n allen ook de VN Mensenrechtenraad bevolken). Daarom zou uit dit orgaan nooit wat voor normatieve uitspraak dan ook mogen komen.
Ik snap de kritiek van dit artikel niet. Ten eerste heb ik nooit moeite gehad met de preambule. Het is volgens mij hartstikke waar dat als je erkent dat ieder mens gelijk is, en ieder mens onvervreemdbare rechten heeft, er minder oorlog zal voorkomen. Dat betekent niet dat ik geloof dat de wereld ooit perfect zal worden voor Christus’ wederkomst, enkel dat ik denk dat de wereld in politiek opzicht rustiger is als we deze mensenrechten accepteren.
Ten tweede, zelfs als je gelooft dat de intenties van deze verklaring niet volledig kloppen, dan wil dat nog niet zeggen dat de verklaring helemaal slecht is. Een broodje dat gebakken is door een niet-christelijke bakker is ook niet per definitie ongezond. Een Bijbelvertaling waar een atheïst aan heeft meegewerkt is niet per definitie slecht. God kan met kromme stokken rechtslaan.
@Aletta,
Op wie reageer jij? Niemand beweert dat de verklaring “helemaal slecht is”. Wat Philip Post wèl schrijft, en daar ben ik het mee eens, is dat zij uitgaat van een foutieve vooronderstelling. Niet een onschuldige, maar een foutieve. De pretentie van de opstellers is namelijk dat wij, als mensen, het recht hebben om zelf te bepalen wat onze rechten zijn.
Dat is ten eerste pretentieus richting God, en dus niet onschuldig. Maar ten tweede, en dat is het politieke probleem, wordt hier een document dat tot stand gekomen is via een volkomen ondemocratisch gremium verheven tot een hogere rechtsgrond dan onze nationale, democratisch tot stand gekomen wetgeving. Iets mag niet, want “in de Universele Verklaring staat…”.
Dus niemand beweert dat het een slecht document is of dat er verkeerde dingen in staan, maar de terechte kritiek lijkt mij wel dat mensen helemaal niet het recht hebben om autonoom hun eigen rechten te bepalen, en dat een ondemocratisch tot stand gekomen document nooit het laatste woord mag hebben ten opzichte van democratisch tot stand gekomen wetgeving.
Kortom het probleem met de UV is niet de inhoud, maar de afzender.
@Alex: heb me niet in de precieze bewoordingen van de Verklaring verdiept, maar mijn indruk uit het geciteerde deel is dat het simpelweg geen uitspraak doet over de oorsprong van die “universele rechten”. Dat kan ik als christen dus zelf invullen en doe ik ook.
Wat tijdgebondenheid betreft: die is er ook als je God of de “Creator” er wel in noemt. De Amerikaanse grondwet is een product van zijn tijd, van een menselijke visie op wat de orde in deze wereld zou moeten zijn volgens de opstellers (die als ik me goed herinner voornamelijk deïstisch waren, wat denk ik verder afligt van het orthodox christelijke geloof dan van het seculier humanisme).
Ik vind het fijn natuurlijk, als mensen expliciet erkennen dat er uiteindelijk maar Eén Universele is waar alles wat wij hier op papier zetten een afgeleide van is. Maar als men dat (het expliciete erkennen) niet doet, maakt dat het opgetekende niet per definitie minder waar of minder “universeel”. Een gevoel van goed en kwaad, rechten en plichten, is door God in de harten van alle mensen gelegd. Idealiter komt dat er bij christenen beter uit, maar de praktijk wijst uit dat het anders ligt. De vraag is dan dus: waarom zou ik iets, wat in zijn moraal een bijbelse moraal ademt, afwijzen omdat het niet expliciet de Schepper belijdt? Dat is wat we volgens Post zouden moeten doen en hij heeft nog geen begin geleverd van een onderbouwing.
@Remco,
Het woord “inherent” zegt wel degelijk iets over de oorsprong van de rechten: die hebben geen objectieve grond buiten de mens maar horen op de één of andere manier “bij hem”. De mens bepaalt zelf wat zijn eigen rechten zijn, en kan daar op een dag dus ook anders over gaan denken.
De kracht van de Amerikaanse Grondwet is dat daarin expliciet is opgenomen dat de overheid níet op die manier als een soort ‘middelaar van rechten’ optreedt: de primaire bedreiging van de rechten van de mens komt juist van een allesbepalende overheid en daarom is het belangrijk te benadrukken dat zij hun grond níet hebben in een intermenselijke afspraak.
Maar het tweede probleem vind ik veel belangrijker: het totale gebrek aan democratische legitimatie van de VN. Teveel macht aan Europa is al slecht voor de democratische controle, maar Europa bestaat tenminste nog uit (min of meer) democratieën. In de VN is dat niet zo, dus waarom zouden wij welke verklaring dan ook van zo’n gremium als rechtsgrond accepteren? Of er goede of slechte dingen instaan, doet daarbij totaal niet ter zake, het gaat erom dat er via het paadje van de VN helemaal geen rechtsvoorschriften zouden moeten worden geschreven.
Bovendien: het feit dat zoveel bij de VN aangesloten landen dit document hebben getekend en het in de praktijk met voeten treden, bewijst ook dat het schrijven van zo’n papieren verklaring helemaal niets bijdraagt aan de bevordering van mensenrechten (of liever: ‘gerechtigheid’). De VN-”Mensenrechtenraad” is een feestje van moslimstaten die het gebruiken als een forum voor Israël-bashing. Een heel aantal dictators die wij nu met pek en veren naar de uitgang begeleiden, hadden er de grootste vinger in de pap. Laat de VN zich lekker bezighouden met humanitaire acties, maar zich heel ver houden van “recht” of “rechten”.
Ik versta inherent ook als: die rechten horen bij de mens. En vanuit mijn geloof is dat weinig problematisch: de mens is zo door God geschapen, met een inherent besef van recht. Inherent hoeft niet te betekenen dat God er niets mee te maken heeft.
Wat je tweede punt betreft: je verbreedt de discussie ineens wel enorm. Sinds wanneer moeten we de waarde van een tekst bepalen op grond van het democratisch gehalte van het orgaan waar het uit voortkomt? Ik vond al dat Post er véél te veel bij sleepte, maar jij leeft je ook aardig uit.
Oeps ik zie nu pas dat ik ook iets over je derde punt te melden heb. Als elk document dat door haar aanhangers aan de laars gelapt wordt waardeloos is, betekent dat weinig goeds voor de Bijbel vrees ik.
Welke intentie de opstellers van de Verklaring ook hebben gehad (dat laat ik even in het midden, al kan ik me aansluiten bij een aantal tegenwerpingen die hierboven zijn gemaakt). Is het niet relevanter met welke intentie ieder persoonlijk deze (internationaal rechtelijk niet bindende) Verklaring onderschrijft? Voor mij is de Verklaring een middel om vrede en veiligheid te bewerkstelligen. Al zal het nooit de hemel op aarde worden, ik word gelukkiger als er minder bloed wordt vergoten en minder pijn wordt geleden.
De filosoof Plato stelde al dat door strenge intellectuele en ook lichamelijke en ethische training men het hoogst haalbare kon bereiken: morele onpartijdige en onbaatzuchtige zienswijzen, waarbij de deugd der wijsheid regeert over de moed en de driften en daarmee in balans is.
Het onderschikken aan God is je eigen ratio uitschakelen en kan dus niet leiden tot aardse rechtvaardigheid. Het ging er bij Plato al om dat je niet goed deed om straf te voorkomen, maar dat je intrinsieke motivatie overeenstemde met het rechtvaardige.
Daar was geen God voor nodig! En God heeft ook weinig toegevoegd in dit verhaal, alleen maar een hoop leed en onrechtvaardigheid gebracht. Niemand zou willen stellen dat de dominee, paus en prieseter leven naar Jesus beeld: leven tussen de armen, delen wat je hebt. Zolang de dominee nog een dure auto rijdt, en de paus op Prada’s loopt…. Voor dominee, priester en paus is geloof gewoon werk: een bron van inkomsten en status. Gelijk ieder ander deze waarden krijgt. Er is dus behoefte aan continuïteit van de onderneming, waardoor er andere belangen spelen dan het geloof. Geloof is daarme ontworteld aan de innerlijke ziel en verworden tot uiterlijk theater wat niets met beleving te doen heeft.
Geloven doe je voor jezelf en niet voor anderen.
Elke van buiten opgelegde wet of verdrag (ook al is deze namens God tot stand gebracht) is daarmee niet te vermengen met iemands beleving van God.
Met de meeste kritiek op het stuk van Post ben ik het eens en ik heb daar weinig aan toe te voegen. Ik reageer hier omdat Alex, die vindt dat Post wel een punt heeft, bij herhaling een belangrijke denkfout maakt die expliciete weerspreking behoeft.
Ik citeer: “Het woord “inherent” zegt wel degelijk iets over de oorsprong van de rechten: die hebben geen objectieve grond buiten de mens maar horen op de één of andere manier “bij hem”. De mens bepaalt zelf wat zijn eigen rechten zijn, en kan daar op een dag dus ook anders over gaan denken.”
Ten eerste: het spreken over inherente rechten van de mens is helemaal niet onverenigbaar met het geloof dat God de bron van die rechten is. Het is zelfs uitstekend mogelijk een nauwe koppeling tussen die twee maken: omdat God de mensen heeft geschapen en ze rechten heeft toegekend (ten opzichte van elkaar), zijn die rechten inherent aan het menszijn en onvervreemdbaar (door mensen).
Daarmee kom ik op een tweede punt: spreken over rechten die inherent zijn aan het menszijn, betekent juist niet dat de mens zelf bepaalt wat zijn rechten zijn, en daar op een dag anders over kan gaan denken. Die rechten zijn immers inherent aan het menszijn, en aangezien het menszijn niet verandert, impliceert deze formulering ook dat er niets aan deze rechten kan veranderen, ‘onvervreemdbaar’ zijn, lees: dat welke totalitaire usurpator of discriminator ook niets aan deze rechten kan en mag afdoen, ook niet als hij formeel de wet aan zijn zijde zou hebben.
(Overigens wordt het woord “inherent” in de Verklaring niet rechtstreeks aan “rechten” gekoppeld, maar aan “waardigheid”).
Er is ongetwijfeld iets aan te merken op de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens, en wonderen doet het niet, maar de door Post en sommige reageerders aangevoerde redenen waarom het niet (helemaal) zou deugen, vind ik eerlijk gezegd spijkers op laag water zoeken. Het is een zegen dat er mensenrechtenverklaringen en -verdragen zijn. Het is niet erg realistisch om te verwachten dat je zulke internationale documenten een expliciet christelijke of theïstische fundering mee kunt geven. Moet je er daarom van afzien? Natuurlijk niet! Het is verwerpelijk christelijk utopisme en misplaatste vroomheid om alleen mensenrechtenverklaringen en -verdragen te willen die naar God verwijzen.
@Willem Jan,
Met het meeste wat je zegt kan ik wel meegaan. Alleen je laatste alinea laat zien dat je niet helemaal hebt begrepen wat ik bedoel. Ik ben niet van het christelijke utopisme of van de misplaatste vroomheid. Ik bepleit dus niet dat er ‘christelijke versies’ van dit soort documenten moeten komen. Juist andersom: ik vind dit soort pretentieuze documenten sowieso helemaal zinloos – de landen die zich er wel aan houden hebben het op nationaal niveau al geregeld, voor de landen die zich er niet aan houden is het betekenisloos papier.
@ Alex: Die laatste alinea was eigenlijk ook meer als reactie op het stuk van Philip Post bedoeld dan als reactie op jou; mijn kritiek daarin heb je dan ook terecht terzijde geschoven. Excuus voor de onduidelijkheid.
Ik deel je scepsis over mensenrechtenverklaringen en verdragen tot op zekere hoogte, maar denk anders dan jij dat ze wel degelijk een toegevoegde waarde (kunnen) hebben. Dat geldt met name voor verdragen waaraan een stevig opgetuigd hof verbonden is, zoals het EHRM. Landen die over het algemeen de mensenrechten (redelijk) hoog houden, doen dat niet altijd, en kunnen dan gecorrigeerd worden (denk bijvoorbeeld aan de behandeling van asielzoekers in Griekenland) . Landen waar tamelijk cynisch met mensenrechten wordt omgegaan, zoals (in toenemende mate) Rusland, kunnen dit soort verdragen ook niet steeds straffeloos negeren. En in situaties als zich nu in het Midden-Oosten afspelen, kunnen dit soort documenten, zeker als ze door de eigen regering zijn ondertekend, een extra moreel breekijzer (zij het van zwak ijzer) zijn in de handen van burgers en een oppositie die meer respect voor rechten en vrijheden eisen.
@Willem-Jan,
Volgens mij zijn we het wel ongeveer eens – ik maak inderdaad ook onderscheid tussen de geloofwaardigheid van dit soort documenten op VN-niveau (zoals Univ. Verklaring) en op EU-niveau (zoals EVRM).
Jij ziet het verschil met name in de afdwingbaarheid (zoals via EHRM), dat heeft m.i. alles te maken met het democratische karakter van de meeste EU-lidstaten – wat voor mij het grootste verschil is tussen EU en VN.
Niemand kan met droge ogen beweren dat het EVRM en het daaraan gekoppelde EHRM democratisch is. De rechters pakken steeds meer de ruimte de ze het verdrag toekennen. Het staat inmiddels ver af van enig rechtsgevoel en soevereiniteit van de lidstaten. Dat was niet de bedoeling. Tevens begin van het einde.
Rechters zijn echt te links!
In het Gedenkboek GPV 1948-1988 staat ook het plaatje waarmee dit artikel begint, namelijk de “déclaration des droits de l’homme et du citoyen” van 1789. Het GPV was een anti-revolutionaire partij in de geest van G. Groen van Prinsterer, en keerde zich tegen de idealen van de Franse Revolutie: vrijheid, gelijkheid en broederschap. Deze idealen zouden voortkomen uit een revolutionaire geest, en waren daarom ongeloof. Het argument van Philip Post ‘aan de goede vruchten herkent men de boom’ wordt ook door Groen gebruikt in zijn bekende boek Ongeloof en revolutie. Hoewel het GPV in het boekje Mensenrechten wereldwijd in de jaren tachtig de mensenrechten accepteerde, werden deze rechten in orthodox-protestantse kringen jarenlang diep gewantrouwd als zijnde een revolutionair product. Het artikel van Post staat dus niet op zichzelf, maar hij verkondigt een mening die in de ChristenUnie-traditie oude papieren heeft.