„De poging om een multiculturele samenleving op te bouwen en naast elkaar te leven, is mislukt, volkomen mislukt.”, sprak Angela Merkel op een jongerenconferentie in Potsdam. Maar hierna bleef het stil, muisstil. Want (hoe) kunnen we dan nog wel samenleven?
Ergens tegen het eind van de vorige eeuw is tolerantie besmet geraakt met de multiculturele droom. Als een soort parasiet nestelde de gedachte dat verschil in religie en cultuur vooral mooi, interessant en heilzaam is zich in het hart van het beginsel. Aanvankelijk leek het de patiënt juist erg goed te gaan. Verschil moet er zijn, verschil was fijn. Nu is de droom uiteen gespat. De parasiet is gediagnosticeerd en vakkundig verwijderd. Helaas bleken na de succesvolle antibioticakuur ook vitale delen van het oorspronkelijke tolerantiebeginsel te zijn aangetast.
Het multiculturalisme heeft ook gelovigen in slaap gesust. Oké, je vond misschien niet dat alle religies ‘gelijk’ en ‘om het even’ waren. Maar het multiculturalisme had wel oog voor de positieve kanten van jouw cultuur of godsdienst. De complimentjes voor je bijzonderheid, je standvastigheid en je degelijkheid nam je graag in ontvangst. Maar hier ging het fout met de patiënt: tolerantie kwam af te hangen van de hoeveelheid waardering die je als religieuze minderheid oproept. En een moskee met aparte gebedsruimtes voor mannen en vrouwen hoeft in Nederland niet te rekenen op waardering. Een kerk die iemand conform de eigen kerkelijke seksuele moraal de hostie weigert evenmin. Tolerantie is geen deugd meer, tolerantie moet nu verdiend worden. Maar waarin is tolerantie dan nog meer dan het gewone?
Tolerantie is geen respect voor elkaars goede en mooie kanten, maar respect voor elkaars vrijheid. Denk maar niet dat het in de hoogtijdagen van de verzuiling gezellig was tussen de socialist en de gelovige. En in de negentiende eeuw leidde de tolerantie tussen katholieken en protestanten echt niet tot een warme wederzijdse waardering. Wel kon in die tijd de samenleving vreedzaam worden opgebouwd. Vrijheid is vaak storend: ze wordt door anderen precies andersom gebruikt als jij haar zou gebruiken. Vrijheid is niks aan, maar voor die vrijheid moeten we wel de barricade op. Omdat je de mens achter het verschil ziet. Ook achter irritante en storende verschillen. En die mens is er net een als jij: een vreemdeling in een vreemd land, op zoek naar de weg. Laat juist christenen die vrijheid dan ook niet misbruiken. Moet je er als pastoor voor willen knokken om op alle dagen in de week om 7:00 uur harder dan 80 decibel te mogen beieren? Kies je strijd, zou ik zeggen. De tolerantie is immers een sterk verzwakte patiënt.
De mens is geneigd tot dictatuur. De dictatuur van zijn eigen opvattingen: vrijwel iedereen zou anderen willen vertellen hoe zij moeten leven, wat ‘goed’ is en wat ‘slecht’, en daarbij streeft men doorgaans nog het eigen belang na, niet zelden in de illusie, dat wat goed is voor ‘mij’ ook goed is voor ‘jou’. Daarop zijn ook alle politieke systemen en daarmee alle samenlevingen gebaseerd: het verwerven van macht om de eigen beginselen en moraal door middel van wet- en regelgeving en beleid aan iedereen op te leggen.
Tolerantie, en daarmee multiculturalisme, kan alleen bestaan binnen de beperkende kaders van een systeem, dat boven de overtuigingen staat. Er is maar één systeem dat daaraan voldoet: democratie. Niet in de vorm van het systeem dat we hier in ‘het westen’ voor democratie menen te laten doorgaan. Dat is nog altijd gebaseerd op de macht van overtuigingen en daarom in het geheel niet democratisch. Democratie, ECHTE democratie, sluit dat juist uit. Je kunt geen democratie bedrijven op basis van andere dan democratische beginselen. Zolang het uitgangspunt en het streven van politiek andere dan democratische beginselen zijn, kan hoogstens sprake zijn van een wankel evenwicht tussen de macht van de diverse overtuigingen, die elkaar de hegemonie betwisten en trachten zoveel mogelijk de dwang van hun eigen principes en moraal te verwezenlijken. Dáár loopt het spaak.
Zolang er politieke partijen zijn, die politiek bedrijven op basis van een religie of andere levensbeschouwelijke overtuiging, zijn tolerantie en multiculturalisme, anders dan bij de gratie van de de overtuiging die aan de macht is, niet mogelijk.