Politiek Den Haag draait weer op volle toeren. De problemen met de pensioenfondsen en het wel of niet uitzetten van Irakezen zijn slechts twee voorbeelden van de politieke actualiteit. In de debatten blijkt dat zowel links als rechts, liberaal als wel confessioneel de mond vol te hebben van solidariteit. Het opvangen en loyaal behandelen van de ander, is een universeel aanvaarde waarde en daarom is deze constatering zo vreemd nog niet. Voor een goed gebruik dient de politiek zich echter wel te realiseren dat solidariteit slechts te vragen is.
Het probleem met solidariteit is namelijk dat we het nooit kunnen verplichten. Fijn dat iemand mij met de boodschappen helpt als mijn tasje uitscheurt, maar verplichten zullen we dat niet. Een ziekenbezoekje aan oma evenmin, noch een bemoedigend klopje op mijn schouder. Sterker, als we ze zullen verplichten, zal ze eerder een averechts effect blijken te hebben. En bovendien zal dergelijke wetgeving onmogelijk te handhaven blijken.
Toch blijkt solidariteit in onze samenleving collectief geregeld te kunnen worden. Er is bijvoorbeeld een enorm draagvlak voor een solidair belastingstelsel. Essentieel is wel dat deze, via de weg van de democratie, keer op keer aan de burger wordt gevraagd. En wanneer politici opstaan die korte metten willen maken met het dit solidaire belastingstelsel, blijkt Nederland nog steeds vol overtuiging solidair te antwoorden. Voor het meeste actuele voorbeeld verwijs ik u slechts naar de verkiezingsnederlaag van Rita Verdonk, afgelopen zomer.
Gevraagde solidariteit blijkt de enige juiste mogelijkheid te zijn om collectief solidair te kunnen handelen. En juist vanuit die optiek is het zo vreemd dat er soms een tendens is het omgekeerde: verplichte, ongevraagde solidariteit. Jongeren behoren solidair te zijn aan de ouderen die met pensioen zijn gegaan. Ouderen dienen solidair aan de samenleving te zijn door langer te werken. Nederland moet solidair zijn aan Europa. Werknemers moeten solidair zijn aan hun werkgevers en vice versa. Is Den Haag soms vergeten te vragen?
Echter, de hand dient ten slotte toch ook in eigen boezem gestoken te worden. Solidariteit moet namelijk niet alleen gevraagd worden, maar wordt ook gevraagd. Misschien niet zo zeer door uw politieke vertegenwoordigers, zoals we ons hierboven afvroegen, maar ze wordt wel degelijk gevraagd van de samenleving als geheel. Kijk om u heen, de samenleving in. Armoede en voedseltekorten in uw eigen wijk, overspannen collega’s op uw werk, geloofsgenoten die hun baan kwijtraken. Laten we kijken naar onze naaste, ver weg en dichtbij. Zie en ervaar dat “Niemand zo arm is, dat hij niets kan geven of zo rijk, dat hij niets kan ontvangen.” (Helder Camara). En dan blijkt niets anders: er wordt solidariteit gevraagd. Hopelijk kunnen wij die vraag vol overtuiging beantwoorden.
Een zinvolle toevoeging is de opvatting over verantwoordelijkheid van de Franse filosoof Immanuel Levinas. Hij stelt dat ik onomkeerbaar verantwoordelijk ben voor het beroep dat de ander op mij doet. Je kunt deze verantwoordelijkheid niet ontlopen, en je kunt het ook niet van de ander voor jou vragen. Het gaat alleen om mijn verantwoordelijkheid voor de ander omdat deze door kwetsbaarheid en gebiedend een beroep op mij doet.
Solidariteit, en dus ook verantwoordelijkheid voor elkaar, is denk ik inderdaad niet politiek op te leggen. Dat wil echter niet zeggen dat ik kan kiezen of ik wel of niet verantwoordelijk ben voor de ander. Ik kan verantwoordelijkheid wel ontlopen, maar dat doet mijn verantwoordelijkheid niet verdwijnen. Solidariteit ontstaat dus niet op politiek niveau maar op niveau van mens tot mens.
Ik denk dus als er in de politiek een beroep op solidariteit wordt gedaan men niet een beroep doet op een van buitenaf opgelegde verantwoordelijkheid, maar een beroep doet op de herkenning van de verantwoordelijkheid die men al heeft van mens tot mens.
@ Henk den Uijl:
Interessant. Dat betekent dus dat mijn buurvrouw met haar minimum inkomen uit solidariteit medeverantwoordelijk is voor mijn studieschuld en ik met al die mensen die voor luxe-artikelen zich metersdiep in de schulden steken.
Ik betwijfel dat dat de strekking is van het verhaal. Ik denk ook niet dat het de bedoeling is dat ik hier reclame ga maken voor romans, maar ik zou het boek “Zuster van de Duisternis” van Terry Goodkind eens lezen. Daarin wordt een hele bevolking figuurlijk om zeep geholpen met deze filosofie in de hand.
@ Edward
Zolang het in romans gebeurd is er niet zoveel aan de hand
Ik snap je interpretatie, maar die is natuurlijk niet juist. De onomkeerbaarheid van verantwoordelijkheid vereist dat alleen ik verantwoordelijk ben voor de ander en niet andersom. Je kunt dus niet zeggen dat de ander verantwoordelijk is voor jouw studieschuld. Het is politiek gezien daarom een moeilijk principe, maar de stelling was ook amper politiek: namelijk of je wel of niet solidariteit aan mensen kunt opleggen. Wat ik probeerde te zeggen is dat het denk ik zo is dat solidariteit niet van buitenaf is op te leggen maar dat dit niet betekent dat de mens kan kiezen tussen wel of niet verantwoordelijk zijn.
@ Henk den Uijl:
Vreemde filosofie. Ik zou dus wel verantwoordelijk voor andere zijn maar anderen niet voor mij. Maar als je deze filosofie doortrekt, kom vanzelf bij iemand terecht die verantwoordelijk voor jou is.
Daarmee ontkracht die filosofie zichzelf.
Ik denk dat een groot deel van de solidariteit opgelegd kan en moet worden. Neem de ziektekostenverzekering (of welke andere verzekering dan ook). Die is gebaseerd op solidariteit en wordt opgelegd. Hetzelfde met pensioenen en zo.
De overheid moet wel want als ze het aan de burger zelf overlaten, wordt het niks.
Zullen we die filosofie dan maar even laten rusten?
Ik denk dat we moeten verhelderen wat solidariteit betekend.
Maarten schrijft: “Er is bijvoorbeeld een enorm draagvlak voor een solidair belastingstelsel.”
Solidariteit betekent volgens mij eenheid van gevoelens, wederzijdse steun, draagvlak.
Die zin betekent dus: “Er is enorm veel solidariteit voor een solidair belastingstelsel.” of: Er is enorm veel draagvlak voor een belastingstelsel met veel draagvlak.
Solidariteit (1) gaat over of mensen er wel of niet achter staan, solidariteit (2) gaat over de eerlijkheid en verdeling van iets.
@Edward
Het ziektenkostenstelsel is wellicht solidair, maar alleen in de zin zoals een solidair belastingstelsel. Er hoeft niet daadwerkelijk solidariteit in de samenleving te bestaan. Dus nogmaals: solidariteit (1) kun je niet van buitenaf opleggen, maar daar moeten mensen zelf wel of niet achter gaan staan. Solidariteit (2) zou je wel op kunnen leggen.
@ Henk den Uijl:
Ok, deze onderverdeling is logisch. En als het om de politiek gaat, gaat het om de tweede definitie van solidariteit.
Die kan en moet je zelfs opleggen want de burger heeft in het verleden bewezen dit niet zelf op te kunnen lossen.