Begin januari heeft de ECPYN, European Christian Political Youth Network, een ‘Winter School’ gehouden. Deze conferentieweek in Lviv, Ukraine, was bestemd voor jongeren, vooral studenten, uit voormalige Oostbloklanden van Litouwen tot Georgië. Gemeenschappelijke ervaring van vrijwel alle jongeren daar is de immorele overheid – de overheid die vooral zichzelf bedient, en niet bepaald het publieke belang van de samenleving. Prof. dr. Catalin Avramescu, adviseur van de huidige Roemeense president, bepleitte daar een beperkte taak van de overheid, aan de hand van Adam Smith. In het verlengde van zijn pleidooi stel ik hieronder dat tegen een immorele overheid niet het neoliberale recept van een a-morele overheid helpt, maar alleen een overheid die een gezonde morele visie op de samenleving aan deze samenleving ontleent.

De opvattingen van de moraalfilosoof (!) Smith dragen, aldus prof. Avramescu, een sterk moreel stempel. Een bedelaar mag bij burgers medelijden opwekken, de overheid moet bewust een zekere afstand bewaren. De overheid richt zich op het publieke belang, en voert daarvoor een eigen agenda en lijn. De constantie daarvan moet zij volhouden, niet afgeleid door lobbygroepen of deelbelangen van sociale lagen of stromingen in de samenleving.

Achter deze insteek ziet Avramescu de interesse van Smith voor het neostoïcisme: het neostoïcisme is een combinatie van Stoa en christendom, met onze Leidse Lipsius als vader (sommigen beweren dat deze alleen voor de vorm nog iets christelijks heeft opgehouden). De Stoa, anders dan Jezus, beveelt mensen een zekere gereserveerde houding aan, detachment, tegenover anderen. Smith ziet in deze reserve echter een deugd voor een staatsman als staatsman: op die manier bewaart de politicus zijn onpartijdigheid en blijft hij gericht op de common good.

Deze ‘onthechting’ of onafhankelijkheid als overheid kan men inderdaad verdedigen zonder dat men onderlinge naastenliefde binnen de samenleving afwijst. Smith zelf wijst deze naastenliefde niet af, maar houdt deze ook in de samenleving wel buiten het economische handelen van mensen. Hij wijst op het egoïsme van zijn bakker die zijn brood niet uit menslievendheid bakt, maar voor zijn eigen broodwinning. (Cabaretier Kees Torn vraagt zich hier overigens af hoe logisch het is dat een bakker zijn brood verdient door het te verkopen…) Vervolgens duikt dan de onontkoombare Invisible Hand op die de egoïstische inzet van al deze burgers tot een leefbare samenleving weet te kneden.

Opvallend is dat de overheid in de visie van Smith een eigen rol kiest vanuit een bewust morele argumentatie, en niet vanuit een beroep op een vermeende a-moraliteit: niet omdat de bedelaar een staatsman koud laat, negeert hij hem, maar omdat hij als staatsman een andere taak heeft, met een publiek belang. Tot zover Avramescu. In de wandelgangen van de winterschool gaf hij later aan dat ook het ‘egoïsme’ waarover Smith spreekt, bij hem nog steeds verpakt zit in een ‘moral envelope’

Inderdaad moet men het gegeven niet negeren dat Adam Smith zich beweegt in een stoïcijns-christelijk denkkader en in een samenleving die gevormd is door eeuwenlange inwerking daarvan. Dat geeft aanleiding tot verdere vragen. Want hoe egoïstisch is een bakker die zich net als de schoenmaker bij zijn leest houdt? Is dit een on-deugd? Veronderstelt de beroepsuitoefening van deze bakker niet een bewustheid van wat zijn klanten, en daarmee de samenleving, nodig heeft? Is het nastreven van kwaliteit niet onder andere een zaak van vakmanschap en beroepseer – eigenschappen die tegelijk waarschijnlijk tot grotere omzet leiden? Maar is het besef van deze omzetgroei, of zelfs een zekere gerichtheid daarop, nu egoïsme?

Het is de vraag of mensen maatschappelijk werkelijk alleen vanuit egoïsme opereren of moeten opereren. In het verlengde daarvan komt de vraag op of het inderdaad een mysterieuze ‘invisible hand’, een seculiere Voorzienigheid is, waardoor de som van al deze ondeugd toch weer goed uitpakt. Men kan ook zeggen dat de maatschappelijke actoren in de tijd van Adam Smith opereerden in een samenleving die zichtbaar de ordening droeg die in het spoor van Stoa en christendom is ontstaan. Mensen hebben van vader op zoon geleerd de specifieke eigen talenten – wel degelijk – voor elkaar in te zetten, arbeidsdeling en handel hebben zich als economische vormen daaromheen gevormd – en het resultaat van deze maatschappelijke ordening is een redelijk stabiele en redelijk welvarende samenleving. Zo gezien is de ‘invisible hand’ dus deze waarneembare maatschappelijke ordening.

Slotvraag: wat gebeurt er met het veronderstelde egoïsme van de bakker van Adam Smith en met zijn vermeende ‘invisible hand’, wanneer de samenleving een neoliberaal stempel krijgt? Gaat dit stempel niet ten koste gaat van een eeuwenoude ordening die gericht was op onderlinge dienstverlening, en de maatschappelijke actoren tot deze dienstvaardige opstelling dan ook opvoedde en vormde? Wordt het vermeende egoïsme nu een werkelijk egocentrische ‘deugd’, die ook elk welbegrepen eigenbelang uitholt dat nog wel rekent met gemeenschappelijke verantwoordelijkheden? Verliest de maatschappij zo niet het vermogen te functioneren  als ‘invisible hand’ waardoor persoonlijke belangen en maatschappelijke belangen een zekere balans vinden?

Om met prof. dr. Hans Boutellier te spreken, directeur van het Verweij-Jonker Instituut voor Onderzoek naar maatschappelijke vraagstukken: laten we elkaar blijven uitdagen tot maatschappelijke idealen. De samenleving, ook ‘De improvisatiemaatschappij’, is een kostbaar weefsel van afhankelijkheden. Afhankelijkheden tussen individuen, gezinnen, bedrijven, zorginstellingen, scholen, universiteiten, levensbeschouwelijke of spirituele gemeenschappen, recreatieve clubs, culturele voorzieningen, en wat niet al. Egoïsten zouden het er benauwd van krijgen, individuen vinden er hun vorming, kunnen er hun vleugels uitslaan en leren tenminste twee dingen: dat zij zelf meer zijn dan alleen individuen en dat een samenleving meer is dan een verzameling individuen.