We zijn weer in dat deel van de politieke cyclus beland waarin de Koningin invloed heeft. Voor de verkiezingen al drongen GroenLinks en D66 er in een motie op aan dat de informateur na de verkiezingen door de Kamer zou moeten worden aangewezen. De Kamerdebatten van de laatste weken laten volgens mij zien dat het wel goed is dat deze bevoegdheid bij een instituut ligt dat niet democratisch gekozen is.

Want laten we daar dan eerlijk over zijn: de Koningin is niet democratisch gekozen. Draagvlak onder de bevolking mag er zijn, maar democratisch is het allemaal niet. In het huidige tijdperk van kiesfetisjisme ligt dat moeilijk. Het is daarom niet verwonderlijk dat er debat is over de rol van de Koningin bij de formatie van een kabinet. Tegelijk waren met name Groenlinks en D66 er als de kippen bij om informateur Lubbers er op te wijzen dat hij zich zo op het eerste gezicht niet aan de opdracht van de Koningin had gehouden. Dat mag natuurlijk, maar de toon van dat debat toont aan dat we in Nederland een Koningin met invloed nodig hebben.

Die debatten maken het er volgens mij namelijk niet helderder  of productiever op. Het verloop van de formatie van een kabinet is er bij gebaat dat de informateur zo weinig mogelijk politiek is. Dat kan alleen als hij of zij benoemd wordt door iemand die boven de partijen staat. Uiteraard speelt de informateur een politieke rol, maar het is belangrijk dat hij of zij geen specifieke belangen vertegenwoordigd. Als de Kamer een informateur zou kiezen zou deze altijd bepaalde belangen vertegenwoordigen. In het formatieproces zoals dat nu gaat wordt de informateur aangewezen door een onpartijdig instituut. Hij of zij heeft een duidelijke opdracht en hoeft alleen verantwoording af te leggen aan de monarchie. De monarchie streeft als instituut het landsbelang na en in principe is de informateur dus slechts op zoek naar het landsbelang. Dat gaat verloren als de Kamer de informateur aanwijst.

In Nederland hebben voor de invulling van deze onpartijdige functie de Koningin aangewezen, en tot nu toe handelt die met het oog op het landsbelang. We kunnen zaken natuurlijk anders vormgeven, maar het element van niet-gekozen is volgens mij onmisbaar. Kiezen betekent immers competitie voor stemmen, en dat betekent de vertegenwoordiging van belangen en daarmee is de partijdigheid geboren. Politieke partijen vertegenwoordigen specifieke belangen. Bij de vorming van een regering is daarom juist behoefte aan een onpartijdig instituut dat slechts verantwoording hoeft af te leggen aan het landsbelang. Dat dit niet democratisch is geeft velen tegenwoordig een vieze smaak in de mond. Ik denk echter dat ons land onbestuurbaar wordt als elk instituut van openbaar bestuur specifieke belangen gaat vertegenwoordigen.

Het functioneren van zo’n onpartijdig instituut hangt dan natuurlijk wel af van de kwaliteiten van de persoon. Iemand moet natuurlijk wel kunnen zien wat het landsbelang is. Volgens mij is juist de monarchie daarvoor geschikt. Alleen de monarchie kan als instituut immers iemand tientallen jaren voorbereiden op die taak. Tenslotte is gegarandeerd dat de beslissingen van de Koningin aansluiten bij de realiteit van de leden van de Kamer, doordat de fractievoorzitters hem of haar advies geven.

Een niet democratisch gekozen partij in het formatieproces is dus helemaal zo gek nog niet. De onpartijdigheid zorgt juist voor een afweging in het algemeen belang. Vooralsnog voldoet de vorm die we daar in Nederland voor hebben gevonden. Leve de Koningin.