Sinds ik mijn eerste voorzichtige gedachten aan het verschijnsel ‘politiek’ wijdde, heb ik nooit iets tegen, eerder een zwak voor de Eerste Kamer gehad. Goede herinneringen bewaar ik aan de Nacht van Wiegel, toen ik eigenlijk een geschiedeniswerkstuk moest afschrijven, maar meer oor had voor de radio die het gedecideerde, kabinetscrisisveroorzakende ‘tegen’ van het Dieverse orakel rechtstreeks vanuit de fraaie zaal met de groene bankjes uitzond. Deze gebeurtenis is echter niet exemplarisch voor de gang van zaken in de Eerste Kamer, want meestal is het er een bezadigde bedoening. Retorisch wapengekletter, overvloedig Kamergevraag, onparlementair taalgebruik, gewaagde uitspraken die achteraf ‘verkeerd begrepen’ of ‘uit hun context gehaald’ blijken, politieke intriges en relletjes, dit alles laten de dames en heren senatoren in de regel over aan de beroepspolitici die de overzijde van het Binnenhof bevolken.
Politiek spektakel is voor mij dan ook niet de eigenlijke reden om de Eerste Kamer te waarderen. De eigenlijke reden is het feit dat de Eerste Kamer bestaat, en daarmee onlosmakelijk verbonden, de wijze waarop zij haar werk doet. Dankzij het bestaan van een Eerste Kamer wordt alle wetgeving nog eens extra bekeken, op een serieuze, deskundige en gedegen manier, door een gezelschap dat niet zo door partijpolitiek gewoel bepaald wordt als en minder met profileringsdrang en carrièrezucht behept is dan de collega’s in de Tweede Kamer. Dat draagt bij aan de robuustheid van ons staatkundig systeem van checks and balances – geen overbodige luxe als je ziet welk broddelwerk de Tweede Kamer regelmatig goedkeurt.
De wetgeving die de Eerste Kamer bereikt, is opvallend vaak van juridisch slechte kwaliteit en / of slecht op de werkelijkheid toegesneden. Bovendien is er de laatste jaren, vooral in de nasleep van 11 september 2001, sprake van een stroom van wetten die de greep van de overheid op de Nederlandse bevolking steeds verder versterken. Zo heeft de overheid inmiddels toegang tot een schat aan telecom-, bank- en persoonsgegevens van u, lezer. Is dat nu allemaal echt nodig en nuttig? Hoever mag de overheid in de persoonlijke levenssfeer doordringen? Staan deze maatregelen in verhouding tot het te bezweren gevaar? En hoe zit het met de waarborgen tegen misbruik? Dit soort kritische en principiële vragen is in de achterliggende tijd door de Tweede Kamer maar amper gesteld, en als het al gebeurde, liet zij zich doorgaans veel te grif overtuigen door de goede bedoelingen en de al dan niet blauwe ogen van de verantwoordelijke ministers. Het basale besef dat goede bedoelingen geen garantie zijn voor een goed gebruik van verregaande bevoegdheden, en dat er geen garantie is dat overheidspersonen altijd goede bedoelingen hebben, zoekt men bij de meeste leden van de Tweede Kamer tevergeefs.
De Eerste Kamer maakt gelukkig meer werk van haar controlerende taak. Zij doet over het algemeen wat zij moet doen: juridisch knoeiwerk aan de kaak stellen, principiële debatten voeren, kritische vragen stellen aan de minister, ook als die dezelfde partijpolitieke kleur heeft, en zich niet zomaar met een kluitje in het riet laten sturen. Helaas is de Eerste Kamer niet bij machte te voorkomen dat er toch nog veel te vaak slechte wetgeving doorsijpelt. Dat heeft vooral te maken met haar beperkte bevoegdheden: zij kan wetten niet zelf amenderen, alleen goed- of afkeuren. Om dit enigszins te omzeilen wordt wel eens een wet ter aanpassing teruggestuurd, maar deze officieuze mogelijkheid leent zich niet voor veelvuldig gebruik. Daarnaast is er het gegeven dat fracties wier partijgenoten in het kabinet zitten als puntje bij paaltje komt toch meestal de wetsvoorstellen van hun ‘eigen’ bewindslieden steunen, zij het soms knarsetandend. En dat is ook wel weer begrijpelijk: als de Eerste Kamer elke slechte wet zou afstemmen, was het om de haverklap kabinetscrisis.
Voorstellen om de Eerste Kamer af te schaffen, vind ik dan ook onzalig, en de argumenten ervoor verre van overtuigend. De Eerste Kamer zou een ouderwets regentenbolwerk zijn met een zwakke democratische legitimatie, die het besluitvormingsproces onnodig vertraagt door het werk van de Tweede Kamer nog eens dunnetjes over te doen, of de Tweede Kamer voor de voeten loopt door wetgeving die door haar reeds is aangenomen alsnog te verwerpen. Sommige critici zouden handhaving van de Eerste Kamer nog wel willen overwegen als zij zich zou beperken tot de beoordeling van de kwaliteit en uitvoerbaarheid van wetgeving en de politieke beoordeling zou overlaten aan de Tweede Kamer. Maar in zo’n – onwaarschijnlijke – gedepolitiseerde rol heeft de Eerste Kamer volgens anderen weer nauwelijks meerwaarde: voor de beoordeling van de wetgevingskwaliteit hebben we immers al een institutie als de Raad van State. Kortom: de Eerste Kamer is overbodig.
Ik loop de argumenten langs, waarbij ik aanteken dat naamwoorden als ‘ouderwets’ en ‘regentenbolwerk’ niet als zelfstandig argument voor afschaffing kunnen gelden. Hoe zit het met de democratische legitimatie? Die zou je vanwege de indirecte verkiezing inderdaad zwakker kunnen noemen dan die van de Tweede Kamer en andere vertegenwoordigende lichamen in Nederland. Mij lijkt dat geen onoverkomelijk probleem. De democratische legitimatie ontbreekt niet compleet en het gegeven dat de verhoudingen in de Eerste Kamer iets kunnen afwijken van die in de Tweede Kamer is een extra prikkel voor de regering om niet louter op coalitietrouw te bouwen, zij het dat coalitiepartijen in de Eerste Kamer normaal gesproken wel een meerderheid hebben. Maar volgens mij zou je de Eerste Kamer ook prima direct kunnen laten kiezen, als dat een deel van de bezwaren zou wegnemen. Als dezelfde soort mensen op de kieslijsten blijft staan, hoeft de kwaliteit daardoor niet in het gedrang te komen.
Dan het ‘dubbelopkarakter’ van het werk van de Eerste Kamer. Zoals ik hierboven heb geschetst, doet de Eerste Kamer niet precies hetzelfde als de Tweede Kamer. Inderdaad, beide beoordelen wetgeving, maar de Eerste Kamer heeft daarbij, anders dan de Tweede Kamer, weinig speelruimte om nog zaken te veranderen. Bovendien wegen in de beoordeling van de Eerste Kamer politieke belangen veel minder zwaar en de kwaliteit van wetgeving veel zwaarder dan in de Tweede Kamer. Zolang de Tweede Kamer slechte wetgeving goedkeurt, heeft de Eerste Kamer dus een toegevoegde waarde.
Vanzelfsprekend duurt het wetgevingsproces daardoor langer dan zonder Eerste Kamer en bestaat het risico dat een reeds door de Tweede Kamer goedgekeurd wetsvoorstel alsnog sneuvelt. Dat is simpelweg de prijs die betaald moet worden voor een zorgvuldig proces van wetgeving binnen een stabiel en robuust staatkundig bestel. Efficiency is wel van belang, maar staat in een democratische rechtsstaat terecht niet vooraan in de rij. Bovendien zou de efficiëntiewinst die behaald zou worden door de Eerste Kamer te schrappen waarschijnlijk alsnog verdampen in het post-wetgevingsstadium, door een grotere kans op wetten die in de (rechts)praktijk onhoudbaar of onwerkbaar zijn.
Maar de Raad van State let toch ook al op de wetgevingskwaliteit? Ja, maar hij geeft alleen een niet-bindend advies voorafgaande aan de beoordeling door de Tweede Kamer. Kritiek van de Raad van State kan dus in de wind geslagen worden, wat ook nogal eens gebeurt als het kabinet en / of de coalitiepartijen een bepaalde maatregel om redenen van politieke opportuniteit per se willen. Sommige critici van de Eerste Kamer pleiten daarom voor een soort fusie van Raad van State en Eerste Kamer tot een ‘Reflectiekamer’, die het recht zou moeten krijgen om slechte wetten één keer ter aanpassing terug te zenden. De vraag is echter hoe deze Reflectiekamer samengesteld zou moeten worden. Als de leden ervan benoemd zouden worden, zoals het geval is bij de Raad van State, is er geen sprake van democratische legitimatie, en dus van een verslechtering ten opzichte van de huidige situatie. Als de leden ervan gekozen zouden worden, zou deze institutie weer verdacht veel op de Eerste Kamer lijken. In beide gevallen zou de kritiek van degenen die vinden dat de Tweede Kamer het laatste woord moet hebben, aanhouden. Erg zinvol lijkt zo’n ongetwijfeld rompslomprijke herindeling van onze instellingen dan ook niet.
Blijft over de kritiek op de vermeende politisering van de Eerste Kamer. Ook die mist doel. In de eerste plaats is de Eerste Kamer natuurlijk een politiek orgaan. Dat de politieke overtuiging van haar leden tot op zekere hoogte een rol speelt, zelfs bij een afstandelijke rolopvatting, is dus logisch. De suggestie is echter dat senatoren zich politieker zijn gaan opstellen. Ik heb daarvoor nooit bewijs gezien. Zelf zeggen ze dat hun houding niet veranderd is, maar dat hun rol door de omstandigheden politieker is geworden. Daar lijkt meer voor te zeggen. Op het moment dat een kabinet wordt gevormd dat niet kan steunen op een meerderheid in de Eerste Kamer, hangt er vanzelfsprekend meer af van de gang van zaken in de Eerste Kamer. Maar de verantwoordelijkheid daarvoor komt de grondleggers van het kabinet toe, niet de Eerste Kamer.
Overigens bevalt die politiekere rol mij wel, om pragmatische redenen. De meest recente vrucht ervan is het uitstel van de BTW-verhoging op de podiumkunsten, waarover Maarten van Ooijen elders op dit blog schrijft. Deze pestmaatregel wordt alleen door de iconoclasten van de PVV enthousiast gesteund, maar bereikte door gedoogdwang wel een meerderheid in de Tweede Kamer. Gelukkig wist de Eerste Kamer door een stevige opstelling een halfjaar uitstel te bedingen, wat de sector in ieder geval gelegenheid geeft zich enigszins voor te bereiden op het nieuwe BTW-tarief. En zich in te zetten voor afstel; terecht is al opgemerkt dat er in een halfjaar nog het nodige kan gebeuren.
In reactie op een stuk over deze kwestie op de Volkskrantsite schreef ene Pixel: ‘Een extra tweede Kamer daar zit niemand op te wachten.’ Ik stem daar volmondig mee in. Een tweede Tweede Kamer is niet nodig. Een Eerste Kamer des te meer. Naast een Kamer waar het politieke primaat ligt, bestaat blijvende behoefte aan een Kamer waar het primaat van de bezonnenheid heerst. Leve de Eerste Kamer!
Ik lees in dit artikel veel goede argumenten. Maar dan niet voor een Eerste Kamer maar voor een Constitutioneel Hof – zoals ook bepleit door de ChristenUnie. Wat mij betreft neemt zo’n Hof inderdaad de taken van EK en RvS over, en is daarmee de depolitisering gewaarborgd.
Het is een slechte zaak dat het democratisch besluit van de TK kan worden gedwarsboomd door een minder democratisch gelegitimeerd instituut, ook als we dat ‘dwarsbomen’ inhoudelijk toevallig steunen. Ook het CU-initiatief vanuit de EK mbt hypotheekrenteaftrek vond ik om die reden ongewenst. Het beste tegengif tegen broddelwerk uit de TK is mi daarom geen Eerste Kamer, maar een Constitutioneel Hof.
@ Alex:
Zoals ik ook al reageerde op Kelele Nyingi: zo’n Hof gaat er niet komen. De machtsoverdracht aan de EU zou daardoor in gevaar kunnen komen en dat wil de politiek niet riskeren, ondanks dat de burger geen trek meer heeft in de EU.
Bovendien zijn er minimaal 2 Grondwetswijzigingen nodig om de Eerste Kamer af te schaffen en een Constitutioneel Hof op te richten. En daar is simpelweg politiek gezien geen draagvlak voor.
@Alex:
Ik weet niet hoe je dat Constitutioneel Hof voor je ziet, maar mij lijkt het geen volwaardig alternatief voor de Eerste Kamer. Als het alle wetten toetst en ze eventueel vanwege strijd met de Grondwet en verdragen (deels) buiten werking kan stellen, lijkt het me t.o.v. de EK een nadeel dat het geen democratische legitimatie heeft.
Als het alleen wetten toetst waarvan de grondwettelijkheid in een concrete zaak wordt aangevochten, geldt voor een heleboel wetten dat ze na aanname door de Tweede Kamer geen extra check meer krijgen.
Jij vindt dat misschien geen probleem, en ik zou dat ook geen probleem vinden als de Tweede Kamer haar werk goed zou doen, maar dat is nu gewoon niet (altijd) zo. Dus voornamelijk uit pragmatische overwegingen ben ik voor de extra toets door de EK. Daarbij gaat het mij er niet om of ik het inhoudelijk toevallig eens of oneens ben met een wet (mijn betoog steunde niet op de gang van zaken rond de BTW-verhoging voor podiumkunsten, dat speelde slechts een perifere rol), maar puur om de vraag of een wet goed in elkaar zit, duidelijk is, niet wringt met andere wetten, en rechtsstatelijk er mee door kan.
Aangezien Nederland een democratische rechtsstaat wil zijn, speelt niet alleen het democratische element een rol, maar ook het rechtsstatelijke een rol. Daarom vindt ik niet dat de Tweede Kamer per se het laatste woord moet hebben. Overigens heeft ze dat ook niet als er een Constitutioneel Hof zou zijn. Het is mij dan ook niet helemaal duidelijk hoe je ideeën over zo’n Hof, dat immers helemaal niet democratisch gelegitimeerd is, te rijmen zijn met je stelling: ‘Het is een slechte zaak dat het democratisch besluit van de TK kan worden gedwarsboomd door een minder democratisch gelegitimeerd instituut’.
Overigens ben ik niet tegen een Constitutioneel Hof, of tegen de mogelijkheid voor rechters om aan de Grondwet te toetsen. Maar ik zie niet in waarom de Eerste Kamer voor zoiets zou moeten wijken. Waarop de kans ook niet zo heel groot is, dat ben ik met Edward eens.
@Willem-Jan,
Ik deel je betoog mbt de noodzaak van een extra controle op het werk van de TK. Alleen wat ik zie gebeuren sinds het aantreden van een kabinet dat (nog) geen meerderheid heeft in de EK, is precies het omgekeerde: ook de EK gaat direct opportunistisch gebruik maken van de ontstane ruimte. Daarom is het voorbeeld van BTW-verhoging podiumkunsten m.i. niet ‘perifeer’: het laat zien dat de soliditeit van het werk van de EK niet inherent is aan het instituut, en dus ook geen argument kan zijn om het instituut in stand te houden.
Daarnaast is de democratische legitimatie m.i. onvoldoende: wij stemmen voor Provinciale Staten, en die kiezen vervolgens een EK. Zoals de opmerkingen van Rutte aantonen (‘als je maar op CDA, VVD of PVV stemt’), zorgt dit ervoor dat provinciale verkiezingen worden misbruikt voor landelijke doeleinden. De democratische legitimatie voor de EK is er wel, maar functioneert onzuiver. Ik ben het met je eens dat een Constitutioneel Hof zijn eigen uitdaging zou hebben op het gebied van legitimatie, maar de Amerikaanse variant waarin de leden van het Hooggerechtshof door de regering worden benoemd zou een optie zijn: dan komt de keuze voort uit de meerderheidsopvatting van de TK, die democratisch gelegitimeerd is om op landelijk niveau naar wetgeving te kijken.
Mijn punt is vooral dat het instituut EK als zodanig geen garantie is voor ‘rechtstatelijkheid’ – dit wordt m.i. afdoende aangetoond door het politieke opportunisme dat we zien in de EK nu het kabinet daar geen meerderheid heeft. Plus dat in de huidige opzet de provinciale verkiezingen worden ondermijnd omdat het een soort verkapte tweede landelijke verkiezingen worden. Ik stem dus in Fryslan niet meer voor of tegen de Centrale As, maar voor of tegen het kabinet-Rutte. Misschien moet je de EK niet afschaffen, maar het bestel is wel aan herziening toe.
@ Willem-Jan Kortleven:
Als democratische legitimatie noodzakelijk is voor een hof, dan hebben de rechtbanken in Nederland ook geen bestaansrecht. Dat vind ik een slecht argument.
@ Alex:
Die ruimte is er altijd geweest in de Eerste Kamer en is ook altijd genomen, met als bekendste voorbeeld de Nacht van Wiegel. Maar onze parlementaire geschiedenis zit vol met voorbeelden waarin zelfs 1 persoon een wet tegenhield. En dat is immers ook de taak van de Eerste Kamer: een wet tegenhouden als men deze niet goed genoeg vindt of als er geen draagkracht voor is.
@Alex:
Niet één institutie vormt een garantie voor rechtsstatelijkheid. Het bestaan van de EK als schakel in een stelsel van checks & balances, en de manier waarop zij haar rol al tijden vervult, draagt wel bij aan het nastreven van het ideaal van de rechtsstaat. En wat staatkundige hervormingen betreft, ben ik conservatief: als er geen goede redenen bestaan voor verandering, en geen gegronde verwachtingen dat een verandering beter zal uitpakken dan de bestaande situatie, moet je niet aan het systeem gaan sleutelen.
Jij vindt dat de EK nu politiek opportunistisch opereert; ik vind dat de EK, die een politiek orgaan is, niets anders doet dan de ruimte gebruiken die haar, door een bewuste keuze van de coalitiepartijen in de TK, gegeven is. Wat de EK deed (het kabinet onder druk zetten om een disproportionele en overhaaste maatregel uit te stellen door te dreigen tegen het belastingplan te stemmen) was haar goed staatkundig recht; wat het kabinet probeerde te doen (de EK binden aan een politieke meerderheid in de TK, die ook nog eens aantoonbaar door coalitiedwang verkregen was), was staatkundig onzuiver. Omdat ik het verwijt van politiek opportunisme niet deel, vervalt voor mij een argument tegen de EK dat voor jou wel belangrijk is.
Wat ik problematisch vind aan vergelijkingen met de VS, is dat het politieke systeem en de politieke cultuur daar zo enorm verschillen van hier. Je kunt daarom niet zomaar een element dat daar goed functioneert, uit zijn context halen en in Nederland importeren, want de kans is groot dat het bij ons helemaal niet werkt. Als je al naar ‘best practices’ uit andere landen wilt kijken, kun je beter binnen Europa blijven, waar de politieke culturen en stelsels over het algemeen iets nauwer verwant zijn aan die van ons. Overigens is een tweekamerparlement een fenomeen dat voor zover ik kan zien in vrijwel ieder westers land figureert (zelfs in de VS, met zijn Supreme Court). Dat feit is geen argument op zich, maar zou wel te denken kunnen geven.
Meer specifiek vind ik de manier waarop de democratische legitimatie van de Supreme Court helemaal niet aanlokkelijk en niet passen in Nederland. Alleen de politieke meerderheid heeft dan invloed op de samenstelling; de politieke minderheid wordt niet gehoord. In NL is het principe van evenredige vertegenwoordiging vrij diep geworteld. Aan dat principe wordt recht gedaan door de EK; niet door een Constitutioneel Hof dat zo wordt samengesteld als jij voorstelt.
Overigens ben ik nog steeds benieuwd wat volgens jou de reikwijdte van zo’n Hof moet zijn: dezelfde als die van de EK, of beperkt tot toetsing van wetten waarvan de grondwettelijkheid wordt aangevochten? In het tweede geval geldt, zoals ik al naar voren bracht, dat een heleboel wetten na aanname door de Tweede Kamer geen extra check meer krijgen, hetgeen in mijn ogen t.o.v. de huidige situatie een verslechtering betekent (vanuit het oogpunt van rechtsstatelijkheid).
Ik ben trouwens wel met je eens dat het huidige stelsel de statenverkiezingen wat onzuiver maakt. Dat zou een argument kunnen zijn om de EK rechtstreeks te kiezen. Overigens bestaat er dan nog geen garantie dat de verkiezingen in Fryslân over Fryske thema’s zullen gaan; aan de gemeenteraadsverkiezingen zit nu ook geen verkiezing op landelijk niveau gekoppeld, en toch komen daar altijd landelijke kopstukken opdraven en worden ze als graadmeter voor de populariteit van een zittend kabinet en de politieke partijen in de TK beschouwd.
@Edward: ik ben het helemaal met je eens dat democratische legitimatie niet het einde van alle tegenspraak is. Voor mij is het argument dat de EK een gebrekkige democratische legitimatie zou hebben dan ook niet heel zwaarwegend (bij het schrijven van bovenstaande blog heb ik nog overwogen aan rechters te refereren om het belang van dat argument te relativeren). Ik wees op de afwezigheid van democratische legitimatie bij een Constitutioneel Hof om een inconsequentie bloot te leggen: het is niet geloofwaardig om vanwege een gebrekkige democratische legitimatie de EK af te schaffen, om daarvoor in de plaats een Constitutioneel Hof te stichten dat helemaal niet democratisch gelegitimeerd is.
@Willem-Jan,
Dank voor je uitgebreide antwoord, je overtuigt me aardig moet ik zeggen. Er zijn inderdaad twee zaken die moeten gebeuren als het gaat om beoordeling van wetgeving: ze moeten worden getoetst aan de grondwet, en ze moeten worden beoordeeld op hun interne consistentie en deugdelijkheid. Beide zijn nogal “technische” taken, en voor beide is het niet persé nodig dat dit gebeurt door gekozen volksvertegenwoordigers. Ook de rechtspraak is een vergelijkbare “technische” aangelegenheid, en rechters kiezen we ook niet. Wat dat betreft houdt mijn argument mbt democratische legitimatie inderdaad geen stand.
Een probleem in een instabiel politiek landschap zoals dat van ons is dat de meerderheid plus één snel ingrijpende wijzigingen kan doorvoeren. Dat is niet alleen een probleem van de TK, maar ook van de EK, die nu gebruik maakt van de tijdelijke afwezigheid van een meerderheid (dit zal in maart overigens wel opgelost zijn). Daarom zou een Constitutioneel Hof een goed tegenwicht kunnen zijn, in elk geval bij wetgeving die de grondwet raakt of daarmee interpretatieverschillen oproept. Voor de tweede categorie (dus wetten beoordelen op consistentie en uitvoerbaarheid) kan ik me voorstellen dat je een gremium in het leven roept dat een kwaliteitscheck doet al vóór het formele indienen van een wet. Dit gremium kan bestaan uit rechters (kan zelfs de RvS zijn?) en hun advies moet openbaar worden tegelijk met indienen van de wet. Dan kan het kabinet zelf de keuze maken om ofwel het advies van het rechtscollege te negeren (maar dat dan ook te verdedigen) ofwel het wetsvoorstel aan te passen. Dus een openbare kwaliteitscheck in het proces van het ontwerpen van wetten ipv in het proces van goedkeuren van wetten.
Waar het me vooral om gaat is dat het in de huidige constellatie met de EK langs twee kanten slecht functioneert: een “technische” beoordeling van de wetten wordt gedaan door politici, die daar zitten niet omdat ze daarvoor gekozen zijn, maar omdat andere mensen zijn gekozen om iets anders te doen (nl het besturen van een provincie). En mbt het voordeel van een EK (nl een plek van bezinning tov de meer jachtige TK) ben ik iets pessimistischer: ik verwacht dat de EK binnen twee jaar net zo gepolariseerd is als de TK.
@ Alex:
Het probleem is dat de meeste leden van de RvS op precies dezelfde manier aan hun plek zijn gekomen als de leden van de Eerste Kamer: door te lobbyen en omdat vriendjes een makkelijk baantje nodig hadden. Helaas is dat iets wat we niet alleen in de politiek zien. Ook in mijn vakgebied maak ik veel mee dat het er veel minder toe doet wat je kunt dan wie je kent. Om te beginnen moeten we daarvan af.
Daar is maar 1 mogelijkheid voor: alle openbare functies d.m.v. openbare verkiezingen laten vervullen, zoals in de VS. Nadeel daarvan is weer dat bijvoorbeeld rechters zich meer zorgen gaan maken om herkozen worden dan om het goed toepassen van het recht.
Heel simpel gezegd is onze samenleving niet perfect en zal deze ook nooit perfect worden. Het instellen van een Constitutioneel Hof, afschaffen van de Eerste Kamer of het invoeren van een directe democratie gaat niet helpen (hoewel ik voor dat laatste een steeds grotere voorstander ben).
Misschien moeten we gewoon instellen dat iedereen minimaal 2 uur per week les krijgt in staats- en wetskennis en wie hiervoor bedankt of wie de daarbij horende examens niet haalt zijn stemrecht verliest. Ook zeker geen geweldige optie maar dan zijn we tenminste wel af van de mensen die serieus denken dat Wilders vluchtelingen zonder pardon het land uit kan zetten of dat het gedoogkabinet (geweldig woord van Van Dale) zomaar over de Eerste Kamer kan heenwalsen.
sxSJoj , [url=http://cnomhgvcppoo.com/]cnomhgvcppoo[/url], [link=http://cegeyjqetndx.com/]cegeyjqetndx[/link], http://ronlwcgqzwml.com/
HcCFQt qtbhtjvcfbkd
tJQnsw , [url=http://fsjhhzwmzapd.com/]fsjhhzwmzapd[/url], [link=http://drdldtknpvcr.com/]drdldtknpvcr[/link], http://bywlrdgvlfva.com/