Lang, lang geleden had President Charles de Gaulle een mooie droom. Dat van een derde weg. Een nieuwe weg. Een weg waarin continentaal Europa steeds sterker zou worden, een droom van een multipolaire wereld waarin Europa een tegenwicht voor de Verenigde Staten (VS) zou zijn. Omdat te bereiken wilde Charles de Gaulle een Europees defensieapparaat.

Het boezemde de andere Europese lidstaten maar angst in. Breken met de NAVO en de trans-Atlantische relatie op het spel zetten? Het was onacceptabel. Politici in Nederland steigerden misschien nog wel het meest. De Amerikanen hadden ons bevrijd en de Amerikanen zouden ons vrij houden, ze hadden geld in onze economie gepompt, ze kochten onze producten en wij de hunne! De VS en Europa hoorden bij elkaar, onafscheidelijke bondgenoten waren het, de Fransen waren gek. We aten liever hamburgers dan stokbrood!

Vandaag de dag denken veel Nederlanders (en politieke partijen) er nog precies hetzelfde over. Trots vertelde een Nederlandse diplomaat mij eens hoe Nederland toch steeds weer de opkomst van een Europees Defensieapparaat bemoeilijkt had.
‘Zo zorgen we ervoor dat de NAVO onmisbaar blijft,’ zei hij. Hij bedoelde echter ‘Amerika’. Amerika moet onmisbaar blijven, Amerika moet het werk doen, Amerika moet miljarden in de NAVO pompen, Amerika moet astronomische bedragen aan haar defensie apparaat besteden. Amerika, Amerika…

Vanuit ‘Amerika’ hoor ik echter een heel ander geluid. Daar is men het zat om de beschermheer van de vrije wereld te zijn, om onze oorlogen te vechten en onze humanitaire missies uit te voeren.

‘De EU is rijker dan de VS,’ roepen Amerikaanse academici en politici. ‘Waarom investeren zij niet in defensie, waarom dragen zij niet bij in Afghanistan, wanneer komen zij nou met een goed Europees alternatief?’ In discussie met Amerikanen heb ik vaak geen antwoorden op deze vragen. Natuurlijk zijn er genoeg verklaringen voor de Europese anti-defensiehouding te geven; er heerst onderling wantrouwen, er is een gebrek aan wilskracht en Europese eenheid, Europeanen zijn te postmodern om veel aan defensie te willen besteden, we zijn te bang voor grote legers op Europees grondgebied… Historie, historie, altijd weer historie. Ondertussen kijken Amerikanen naar de toekomst en verleggen ze hun focus, van trans-Atlantisch naar trans-Pacifisch. Want daar in Azië gebeurt het, daar vindt men ontwikkeling, in Europa slechts gesteggel. Zoals in de VS het economische en culturele zwaartepunt van New England naar Californië is verschoven, zo verschuift de politieke oriëntatie van Washington steeds meer naar China en de andere opkomende economieën in het Oosten. De Koude Oorlog is allang voorbij en Europa is niet langer interessant an sich. Ze zal meer moeten bieden wil zij de trans-Atlantische relatie aanhalen en versterken.

Toegegeven Europa is een economische en civiele supermacht, daar kan niemand omheen. Maar toch is zij geen super power. Wil Europa dan ook stand houden tussen de VS enerzijds en een opkomend Azië anderzijds dan zal zij moeten investeren in politieke eenheid en… een Europees defensieapparaat. Geen defensieapparaat dat de NAVO vervangt, maar dat daaraan complementair functioneert en haar in balans houdt. Een Europees Defensieapparaat dat ingezet kan worden voor kleine tot middelgrote (vredes)missie en tegelijkertijd veiligheid en stabiliteit in Europa’s achtertuin en nabije regio’s garandeert (Oost-Europa en het Midden-Oosten).
We moeten in Europa nu eens gaan inzien dat de VS en Europa niet dezelfde belangen hebben. Tussen de VS en Europa is een oceaan aan verschillen die niet te overbruggen valt. Dat neemt echter niet weg dat de VS en Europa elkaar nodig hebben. Om met de woorden van Dominique Moïsi, een Franse professor aan Harvard University te spreken: ‘Europa is de beste bescherming dat de VS heeft tegen haar interne kwalen: haar isolationistische narcisme, haar onwetendheid over de manier zoals anderen denken en voelen.’ Tegelijkertijd heeft Europa de VS nodig om haar liberale en humanitaire waarden te versterken. Beide partijen oefenen dan ook een soort wederzijdse spiegelfunctie uit. ‘In het creëren van een nieuw model voor coöperatie, moet Europa leren van de ambitie van de VS en (moet) de VS (leren) van Europa’s bescheidenheid,’ aldus Moïsi.

De VS heeft zijn aandacht en interesse voor Europa meer en meer verloren. Dat proces begon al onder Clinton en is slechts verhevigd onder de regering van George W. Bush. President Obama zegt te willen investeren in de trans-Atlantische relatie, maar heeft tot nu toe tweeslachtig gehandeld. Europa zal zichzelf van meer waarde moeten tonen wil zij de VS weer terug als machtige bondgenoot. Kleine individuele lidstaten kunnen dat alleen niet bereiken, toen ik in een semester in Amerika verbleef vond ik geen Amerikaan (zelfs geen professor) die van de Nederlandse bijdrage in Afghanistan ook maar iets afwist. Collectief staan wij veel sterker.
Wil Nederland Amerika niet kwijt, dan zal zij in Europa moeten investeren. Sinds de Tweede Wereldoorlog hebben de VS aangedrongen op Europese samenwerking en vanaf het begin hebben zij de oprichting een Europees Defensiesysteem gestimuleerd. De Europese eenwording verloopt echter traag en heeft voor de Amerikanen niet de gewenste resultaten opgeleverd. Zoals de Amerikaanse publicist Robert Kagan opmerkt: ‘Het Amerikaanse geduld raakt op.’

Het nu eindelijk geratificeerde Verdrag van Lissabon zou ervoor kunnen zorgen dat de EU de politieke eenheid krijgt die het zo hard nodig heeft mits er nu praktische stappen tot actieve samenwerking worden gezet. Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk werken op dit moment in het geheim aan een gezamenlijk Europees defensieplan dat in het voorjaar van 2011 aan de andere Europese lidstaten zal worden gepresenteerd. Het verdrag dat op dit moment in de maak is, moet een opvolger worden van de zogenaamde St. Malo declaration (1998) dat de grondlegging vormde voor de Helsinki akkoorden waar een eerste European Security and Defense Policy op papier werd gezet. Deze nieuwe besprekingen die door militaire experts ook wel St. Malo II worden genoemd, willen deze paper plans omzetten in een effectieve Europese pijler die zelfstandig binnen de NAVO zal functioneren en omvat de oprichting van snel-inzetbare Rapid Reaction Brigades en gezamenlijk Europees gebruik van onder meer Britse en Franse vliegdekschepen, nucleaire kernkoppen en enkele andere hoogstaande technologieën.

Om Europa weer tot een nieuwe interessante strategische partner voor de VS maken is deze bundeling van Europese kracht van buitengewoon belang. Juist ook een klein land als Nederland, met een zwakke defensie, is daarbij gebaat.

Het is echter maar de vraag of het niet bij Gaullistische dromen zal blijven. Europa is traag daar waar doortastend optreden gewenst is. En ondertussen lijken we juist die bondgenoot en beschermheer te verliezen, die we zolang als ‘één van ons’ hebben beschouwd: Amerika, Amerika, Amerika…