De ChristenUnie kijkt momenteel kritisch naar haar visie op de rol van overheid, samenleving en markt. Een onderzoeksproject van het Wetenschappelijk Instituut moet duidelijk maken of de partij niet te lang te positief is geweest over wat de overheid vermag. Eerder drong ChristenUnie-talent Carola Schouten op deze website al aan op ‘meer samenleving en minder overheid’. Een positieve ontwikkeling, die echter niet mag doorschieten.

De samenleving is niet meer wat het geweest is. De civil society – of: het maatschappelijk middenveld – verandert. (1) Individualisering en ontkerkelijking hebben het immateriële waardenfundament onder ‘vrijwillige onderlinge associatie’ aangetast. De verwachting was dat mensen zich daardoor minder voor elkaar zouden inzetten. Dat is gelukkig nog niet zichtbaar in de cijfers. Mensen blijven vrijwilligerswerk doen bijvoorbeeld. Wel verandert volgens onderzoeken de aard van die inzet. De strakke organisatie in verenigingen, besturen en ledenvergadering maakt deels plaats voor een pragmatische, tijdelijke inzet voor specifieke doelen op individueel niveau.

Die veranderingen in het maatschappelijk middenveld maken het de politiek lastig. Politici hebben minder duidelijke aanknopingspunten om iets te regelen met (groepen in) de samenleving. Ondertussen wordt de politiek steeds vaker aangesproken op maatschappelijke problemen. Het Haagse politieke en journalistieke klimaat jaagt politici op om ver buiten de grenzen van het politieke speelveld bemoeienis te hebben met de samenleving. Met “dit is geen politiek probleem” haalt een parlementariër het nieuws simpelweg niet. Toch is dat soms wel het christelijk-sociale verhaal. Het hiërarchische denken vanuit de staat, dat in de politiek steeds meer ingang vindt, schreeuwt om dat christelijk-sociale tegengeluid. Dat zou de ChristenUnie vaker moeten laten horen, zeg ik Carola Schouten van harte na.

Dan moet de partij wel kritisch durven kijken naar haar overheidsvisie. Een van de verantwoordelijkheden van de overheid is volgens diverse CU-publicaties het tijdelijk (!) overnemen van taken van falende maatschappelijke verbanden. Geen overbodige luxe, maar die taakstelling lijkt nu soms te functioneren als een zwart gat waarin steeds meer samenleving verdwijnt. Juist door overheidsbemoeienis is de samenleving een deel van haar verantwoordelijkheden ontwend. Het tijdelijke karakter van overheidsingrijpen, pakt in de praktijk vaak uit als het blijvend overnemen van de failliete boedel van de samenleving. Dat past niet bij de christelijke traditie, met haar dosis gezond wantrouwen richting de mechanische overheid en haar vertrouwen in organische maatschappelijke verbanden.

Tegelijkertijd moeten we oppassen dat we de overheid niet helemaal kaal plukken. Als we de samenleving weer meer verantwoordelijkheden willen geven, dan gaat dat niet met de neo-liberale sloophamer. Een concreet voorbeeld daarvan is het sloopwerk in de cultuursector door het kabinet Rutte. Vanuit de christelijk-sociale traditie valt er veel voor te zeggen om subsidies te schrappen en de verantwoordelijkheid voor cultuur deels terug te leggen in de samenleving. Maar dat moet dan wel met redelijke overgangstermijnen, zodat de sector zich daarop kan voorbereiden. Er is tijd nodig om van de overheidsverslaving af te komen. Het tegelijkertijd morrelen aan giftenaftrek en het zo plotseling verhogen van de btw, stimuleert niet dat de maatschappij weer zelf verantwoordelijkheid gaat nemen voor de cultuursector. Met andere woorden: de randvoorwaarden zijn niet op orde. Dan rest niets dan een botte, visieloze bezuiniging. Daar past een christelijk sociale partij voor als het goed is.

Uit onderzoek van het SCP blijkt dat Nederlanders hopen op meer gemeenschapszin en sociale verbondenheid, maar rekenen op een hardere en meer prestatie gerichte samenleving. Het verschil tussen die hoop en vrees, zou ook precies het levensgrote verschil moeten zijn tussen christelijk-sociaal en neo-liberaal. Ja, de overheid moet kleiner en is geen gelukmachine. Maar ze moet wél een dienstbare rol spelen in de versterking van de samenleving. Alleen zo voorkomen we dat de vrees voor een harde samenleving bewaarheid wordt. Niet met de overheid als verlosser van de verzakelijking, maar wel door met wijs en genuanceerd beleid verantwoordelijkheden geleidelijk weer meer te spreiden. Het vraagt van de overheid dat ze haar bemoeizucht deels aflegt en vertrouwt op het aanwezige maatschappelijke kapitaal. Maar ook dat ze daar waar zulk kapitaal mist, mee investeert in een verantwoorde nieuwbouw. Een kleinere overheid dus, maar niet té klein. Alleen die christelijke politieke middenweg biedt de samenleving een perspectief van nuchtere hoop.

(1) Met civil society bedoel ik hier dan de vrijwillige associatie van het individu met andere individuen of met maatschappelijke verbanden. In onze traditie ook wel maatschappelijk middenveld. Denk bijvoorbeeld aan vrijwilligerswerk in de voetbalclub, een gift aan het goede doel of hulp van de diakonie aan een bijstandsmoeder. Al het niet-commerciële en niet-statelijke, maatschappelijke verkeer dus.