Op de avond dat premier Rutte en gedoog-opposant Wilders stevig clashen over de Griekse schuldencrisis, moet ik terugdenken aan het debat over de Kunduz-missie in januari. Iemand zei daar dat Nederland een regering heeft voor gemakkelijke besluiten, en één voor moeilijke. In die laatste ‘regering’ worden VVD/CDA (en SGP?) vergezeld door D66, GroenLinks en de ChristenUnie.

Het is geen grote stap van ‘moeilijke besluiten’ naar het H-woord: de hypotheekrenteaftrek. Nieuw CU-Kamerlid Carola Schouten zal gedacht hebben dat je geen tweede kans krijgt om een eerste indruk te maken – zij lanceerde op haar eerste werkdag samen met D66 een initiatief om de discussie rond het H-woord weer open te breken. Dat initiatief verdient alle steun.

Ik ben blij met het initiatief vanuit de CU om serieus werk te maken van ons collectieve schuldprobleem. Of je het nu bekijkt op nationaal niveau -onze staatsschuld en de enorme rentebetalingen die we daarover doen- of op gezinsniveau: schuld is een ‘justice issue’ van jewelste, dat gezinnen en complete samenlevingen vastzet in verplichtingen die hoe langer hoe ondraaglijker worden. Wie zich politiek druk maakt om ‘gerechtigheid’, heeft het niet alleen over zorg voor armen ver weg, maar ook over financiële gezondheid, over schuldvrij leven.  Zo ontstijgt een Bijbelse ‘gerechtigheidspolitiek’ de knellende links-rechts-tegenstelling en biedt het een geloofwaardig alternatief.

Zo kan ook de discussie over het H-woord boven de links-rechts-tegenstelling worden uitgetild. Dat kan omdat Bijbelse ‘gerechtigheid’ altijd te maken heeft met het ‘recht maken’ van situaties van onrecht. Het zoekt dus altijd een rechtvaardige maar ook pragmatische oplossing, en vervalt niet in links dogmatisme (‘met regels is alles maakbaar’) en niet in rechtse opstandigheid (‘alle regels zijn slecht’). Gerechtigheid zoekt het ‘radicale midden’, en in het midden is niet toevallig D66 -op economische issues- onze natuurlijke partner.

Ik heb op deze site eerder betoogd dat de overheid -via het stellen van kaders- primair verantwoordelijk is voor wat er zich ontwikkelt in de markt. Maak je rente aftrekbaar en belast je bezit, dan is het niet verwonderlijk dat iemand de aflossingsvrije hypotheek bedenkt. Creëer je topkosten bovenop een verhuizing (overdrachtsbelasting), dan is het niet vreemd dat je die kosten met een tophypotheek moet financieren. Het voorstel van Schouten c.s. doet iets aan die perverse triggers: lenen doen we om af te lossen, en dus zijn alleen hypotheken waarop wordt afgelost aftrekbaar. In ruil daarvoor schaffen we de overdrachtsbelasting af. Met deze maatregelen wordt de doorstroming vergemakkelijkt en de schuldberg langzaam afgebouwd.

Het zou gemakkelijk zijn om zo’n initiatief te beperken tot nieuwe gevallen. Maar ik hoop dat het ‘kabinet van de moeilijke beslissingen’ dat dus níet doet. Juist de bestaande gevallen vormen namelijk èn de hoge schuldberg èn de groep die niet kan doorstromen. Een aanpak beperkt tot nieuwe gevallen voorkomt daarom wel problemen in de toekomst, maar lost bestaande problemen niet op. Daarom is het cruciaal om maatregelen mee te nemen die juist ook voor de bestaande hypotheeknemers een uitweg bieden uit de gebondenheid van schuld. Ik noem er een paar:

-  Faciliteer het overstappen van een aflossingsvrije hypotheek naar een annuïteitenhypotheek. Dit zou je kunnen doen door boeterente te verbieden voor overstappers (eventueel in combinatie met een recht van eerste aanbod door de huidige hypotheekverstrekker) en de krediettoets van 110% los te laten voor gevallen van herfinanciering van bestaande hypotheken. De beweging van 120% aflossingsvrij naar 120% met aflossing, is namelijk een gezonde.

-  Vervang voor bestaande gevallen de krediettoets van 110% door een “waarde-schuld-ratio” per huishouden, waarin je eventueel ook bestaand consumptief krediet meerekent. De regel is dan dat de nieuwe ‘waarde-schuld-ratio’ altijd lager moet zijn dan de huidige (maar niet persé in één keer beneden de 110%).

Veel huizenbezitters kunnen namelijk op basis van hun inkomen prima doorstromen naar een duurdere woning, maar kunnen dankzij de nieuwe AFM-regels de restschuld op de oude woning niet meer herfinancieren. Op een duurdere woning is die restschuld echter een kleiner percentage dan op de huidige woning – die op zijn beurt weer vrijkomt voor starters of doorstromers. Daarom is bij gelijkblijvend schuldbedrag de beweging van 125% op de huidige woning naar bijvoorbeeld 115% op de nieuwe woning, een gezonde – helemaal als op de nieuwe woning een annuïteitenhypotheek rust en er dus wordt begonnen met aflossen.

Zonder goede overgangsregeling voor bestaande gevallen wordt het probleem van de schuldberg en van de doorstroming niet opgelost. Een pragmatische oplossing staat dus toe dat de stap naar gezondheid in etappes wordt gemaakt. Hiermee bieden we niet alleen een betere weg naar de toekomst, maar ook een uitweg uit de gebondenheid van vandaag. Dat is niet links en niet rechts, maar gericht op het realiseren van een uitweg uit schuld – ‘gerechtigheidspolitiek’ dus.

Schouten en mede-indieners Koolmees en Verhoeven wijzen erop dat dit voorstel niet strijdig is met de uitgangspunten van dit kabinet – ‘niet morrelen aan de hypotheekrenteaftrek’. Ik hoop dus van harte dat premier Rutte straks naast het ‘voorbeeld-Kunduz’ ook het ‘voorbeeld-H-woord’ kan gaan opvoeren als een succes van zijn dualisme, dankzij het ‘kabinet van de moeilijke beslissingen’ en de gedurfde binnenkomer van een kersvers Kamerlid.