Achter het bureau van premier Mark Rutte hangt tegenwoordig het portret van Thorbecke. ‘Wacht op onze daden’, sprak Thorbecke toen hij werd bevraagd op zijn visie voor het land. De parallel is treffend. Dit kabinet spreekt zich het liefst uit via daden. Maar onderhand dringt zich wel de vraag op of de draconische maatregelen nodig zijn vanwege de bezuinigingen, of dat de noodzaak tot bezuinigen wordt aangegrepen om een aantal zaken in liberale zin te herschikken. De crisis als kans, maar dan voor de private sector en het individu. Het was de VVD die tijdens de verkiezingscampagne een jaar geleden de hoogste bezuinigingsbedragen noemde en intussen pleitte voor belastingverlaging en de hypotheekrente-aftrek wilde ontzien.
Zo kort voor de zomer maken verscheidene ministers de meest ingrijpende maatregelen bekend. De burger kan vast proeven aan het zuur dat straks bij Prinsjesdag in grotere hoeveelheden op het land neer zal regenen. Dit wordt ongetwijfeld een hete herfst, politiek, maar misschien ook wel sociaal. Onze samenleving is echter te individualistisch geworden, te zeer gericht op eigen hachje en private belangen, om zomaar Malievelden vol te krijgen. Zeker weten doe ik dit niet, dit kabinetsbeleid kan ook de opmaat zijn voor nieuwe solidariteit. Voor het kabinet breekt hoe dan ook de fase aan om datgene wat ze wil met het land duidelijk te maken. De meest ingrijpende hervormingen worden nu bekend gemaakt.
Waar wil het kabinet heen met het land? De vraag naar de achterliggende visie kan niet steeds worden weggewuifd met een verwijzing naar de daden. Er is wel degelijk een visie. Er wordt gekort op de zorg voor de allerkwetsbaarsten met een beroep op zelfredzaamheid. De fijnmazige structuur van zelf-georganiseerde hulpverlening rond pgb-houders wordt afgebroken. In het basisonderwijs krijgen we grotere klassen met nieuwe zorgleerlingen. De boodschap is dat de samenleving wel een stootje kan hebben en ook nog wel een extra last kan dragen. Het is vaker opgemerkt: deze keuzes ontzien de veroorzakers van de crisis en vragen niet de solidariteit van mensen met bijvoorbeeld een bovenmodale hypotheekrente-aftrek. Uiteraard moet de afbouw van die aftrek heel behoedzaam gebeuren, maar het argument dat de woningmarkt geen schok kan verdragen is in het licht van de andere maatregelen die genomen worden beslist wrang. Alsof de pgb-houder en de gehandicapte medeburger deze schok wel kunnen verdragen en alsof we dan het speciaal onderwijs wel even kunnen missen in het geheel van onze publieke voorzieningen.
Er is een uitdrukking uit de politieke filosofie die ik even wil benutten om de visie van dit kabinet te duiden: ‘possessive individualism’. Het is gebruikt om de liberale ideologie te karakteriseren die opkwam in de zeventiende eeuw (met name John Locke). De verklaring waarom er rechters en overheden moeten zijn is dat bezittingen van mensen beschermd dienen te worden tegen diefstal en vervreemding. De kern is hier het bezit van het individu. Toen Thorbecke het kiesrecht invoerde, werd dat het censuskiesrecht: zij die de meeste belasting betaalden, kregen politieke zeggenschap. Die relatie tussen bezit en macht, keert terug. We gaan niet vooruit naar een samenleving waarin ruimte bestaat voor allen, we gaan terug naar een samenleving waarin er vooral vrijheid is het private belang te behartigen. De agressiviteit waarmee publieke voorzieningen worden aangepakt, de intolerantie tegenover alles wat anders is, ook in godsdienstig opzicht, het gebrek aan solidariteit met de allerarmsten ver weg en dichtbij, de benepen terugtocht in eigen kring waar het nog relatief goed is – dat alles hoort bij deze ideologie van het ‘possessive individualism’. We zijn er niet om elkaar te helpen, help vooral uzelf.
Een jaar geleden heb ik op deze plek kritiek geleverd op het gebrek aan actuele en concrete invulling van het begrip ‘christelijk-sociaal’ tijdens de verkiezingscampagne van de ChristenUnie. En bij gebrek aan concreetheid, kreeg het begrip vervolgens een breedte en betekenis die veel te weids was. Alsof alles wat de ChristenUnie politiek voorstelt ‘christelijk-sociaal’ is. Christelijk-sociaal is een van de Bijbelse vereisten die gesteld mogen worden aan christelijke politiek. Christelijke politiek is op zichzelf breder dan christelijk-sociale politiek. Maar goed, we gaan een tijd tegemoet waarin opnieuw tal van sociale kwesties actueel worden. Wat dacht u van de bezuinigingen op uitkeringen en voorzieningen in de grote en middelgrote steden. Er zal een groter beroep worden gedaan op allerlei vormen van bijstand. Er zullen meer mensen komen die onder armoedegrenzen zakken. Meer kwetsbare mensen in wijk en buurt, aangewezen op sociale netwerken voor hulp en ondersteuning. Voor de kerk en de christelijke politiek wordt dit een tijd waarin getoond kan worden wat sociale gerechtigheid en barmhartigheid inhoudt. We moeten het ‘christelijk-sociale’ merk van de christelijke politiek niet wegdoen, maar opnieuw actueel vullen. Daartoe zullen we alle kansen krijgen.
En het kabinet? Uiteraard moet dit kabinet een faire kans krijgen. En natuurlijk is het goed heel kritisch te kijken naar een teveel aan bureaucratie en naar onnodige overheidsuitgaven. Daar is nog veel te winnen. Een nieuw accent op eigen verantwoordelijkheid is helemaal niet verkeerd, en al helemaal niet als die verantwoordelijkheid wordt gelegd op de sterkste schouders. Maar doet dit kabinet dat ook werkelijk? Er is een vrij scherp verschil tussen een beroep op eigen verantwoordelijkheid dat de samenleving sterker maakt en een politiek die gericht is op dit ‘possessive individualism’. Dat verschil wordt door dit kabinet niet gemaakt.
Beste Roel, realiseer je je dat het voor gewone burgers moeilijk is om zich een goed oordeel te vellen? Wij worden voortdurend bestookt met retoriek, zowel van de zijde van het kabinet als van de oppositie. Het kabinet roept dat harde maatregelen onontkoombaar zijn omdat het anders misgaat. De oppositie roept dat de maatregelen draconisch zijn en dat de zwaksten worden getroffen.
Het ‘probleem’ is dat een flink deel van de burgers ongerust is. Ook in de achterban van de ChristenUnie. Over de pensioenen, over de positie van de islam, over de toenemende druk op de godsdienstvrijheid, over de misstanden in de zorg, over de schaalvergroting in de zorg en het onderwijs, over de economie. De achterban van de CU ziet dat ook in het verkiezingsprogramma van de CU bezuinigingen op de Wajong staan en begrijpt niet waarom we daar nu ineens tegen zijn. De achterban ziet ook dat er misbruik wordt gemaakt van PGBs, dat er soms meer naar bemiddelingsbureaus gaat dan naar de mensen die het nodig hebben.
Niemand van die achterban vindt dat de zwakken in de maatschappij geen bescherming nodig hebben. Niemand denkt alleen maar aan zichzelf en het eigenbelang zoals jij stelt. Maar we zijn ook moe van alle retoriek en de polarisatie. Wij zijn moe van ex-ministers met een topinkomen die ook nog een PGB krijven van 3.000 euro. Wij zijn moe van topbestuurders van scholen en banken die hun zakken vullen. Wij zien een kabinet die in ieder geval iets probeert te doen en wij zijn moe van de beschuldiging dat iedereen die voorzichtig positief staat tegenover dit kabinet individualist is, gebrek aan solidariteit heeft en niet christelijk-sociaal zou zijn. Wij zijn moe van de morele superioriteit die daaruit vaak blijkt.
Jammer Roel, dat je niet komt met een positief-kritisch verhaal. Kritisch mag best, maar laat alle polarisatie en beschuldigingen nu eens weg. Zeg gewoon eens eerlijk dat dit kabinet ook geen gemakkelijke positie heeft, dat harde maatregelen nodig zijn, dat ook een kabinet met de CU die had moeten nemen en dat het nooit mogelijk is om te bezuinigen zonder iemand pijn te doen. Probeer ook eens iets positiefs te zeggen met een beetje meer inhoud dan je laatste paragraaf. Bijvoorbeeld over maatregelen die dit kabinet neemt en die ook door de CU worden gesteund; ze zijn er genoeg! En leg dan ook eens uit wat de alternatieven zijn voor de bezuinigingen waar je tegen bent. Ik hoor voortdurend wat niet goed is, maar wat zijn de plannen dan van de CU? Met retoriek is het makkelijk oppositie voeren, zeker als je mooie woorden gebruikt, maar wat zijn je eigen plannen?
Dit kabinet heeft ronduit en hekel aan de zwakkeren in de samenleving, vooral aan chronisch zieken en gehandicapten! De PVV en de VVD zien hun alleen maar als een kostenpost waar flink wat geld vandaan te halen is! De PVV en de VVD zijn wel zo sadistisch om chronisch zieken en gehandicapten te laten wegkwijnen van de pijn en de armoede!
Dit kabinet is niet liberaal, maar neo-sociaal-Darwinistisch, met het recht van de sterken. De zwakkeren moeten maar opgeruimd worden. Nu bezuinigen, straks gedwongen euthanasie? Ik hoop het toch niet!
Lees het maar op http://regeerakkoord.blogspot.com/2010/10/presentatie-regeerakkoord-presentatie.html Presentatie regeerakkoord: presentatie van bedrog.
Geheel eens met de reactie van Rolf. Ik blijf me ergeren aan dit type ‘framing’ waarbij (in de woorden van Rolf), “iedereen die voorzichtig positief staat tegenover dit kabinet individualist is, gebrek aan solidariteit heeft en niet christelijk-sociaal zou zijn.”
M.i. schept Roel Kuiper in delen van dit artikel een valse tegenstelling en biedt hij geen oplossingen. Uiteraard hebben PGB-houders “de crisis niet veroorzaakt”. Maar hebben de Nederlandse banken dat wel? Het is goedkoop populisme om te doen alsof de Nederlandse banken zich hadden kunnen onttrekken aan de weeffouten in het wereldwijde financiële systeem. Ja, er zijn in de bancaire sector fouten gemaakt, maar dat viel in Nederland nog behoorlijk mee. De banken zijn gered, maar die bedragen zijn grotendeels en met een mooie rente weer teruggevloeid in de schatkist. De roep om ‘de veroorzakers van de crisis te laten betalen’ dmv bijvoorbeeld een bankentaks lijkt mij een bedenkelijke wraakexercitie. Het is de taak van de overheid het speelveld gezond te maken. Het afreageren van volkssentiment is geen legitiem doel van of grond voor belastingheffing.
Hetzelfde geldt voor de hypotheekrente-discussie: ook woningbezitters zijn niet de veroorzaker van de crisis, en je lost niets op door eenzijdig de renteaftrek aan te pakken en daarmee mensen op te zadelen met oplopende woonlasten en dalende huizenprijzen. Waar is de erkenning dat het niet de markt, maar de overheid is geweest die het stelsel zo heeft ingericht dat schuld wordt gesubsidieerd en bezit belast? De markt is ontspoord omdat de marktmeester de verkeerde triggers heeft ingebouwd. Kuiper verzuimt -net als links- als politicus in de spiegel te kijken als het om de hypotheekrenteaftrek gaat.
Wij hebben geen polarisatie nodig waarbij de PGB-houder tegenover de woningbezitter wordt geplaatst. Wij hebben een overheid nodig die op elk terrein van de samenleving haar rol als marktmeester gaat invullen. Niet door wraak te nemen op bepaalde groepen, maar door ongezonde triggers gezond te maken.
Op de woningmarkt is er een masterplan nodig, waarin huizenbezitters worden gestimuleerd en gefaciliteerd om aflossingsvrije hypotheken over te sluiten naar vormen met aflossing, waarin de overdrachtsbelasting wordt afgeschaft en waarin hoge inkomens niet meer onevenredig veel aftrekken doordat het progressieve stelsel wordt herzien waarin zij ook op gezinsniveau onevenredig veel belasting betalen. Een plan, zoals de recente initiatiefwet van Carola Schouten i.s.m. D66 in combinatie met de initiatiefwet over leefvormneutrale belasting (SGP/D66).
Dat lijkt me beter dan klagen over een door het kabinet veroorzaakte tweedeling en daar vervolgens zelf een andere vorm van tweedeling tegenover zetten.