Belangrijker dan de financiële crisis is de legitimiteitscrisis waarmee de Europese Unie geconfronteerd wordt – het integratieproces wordt onvoldoende gedragen door de Europese bevolking. Zou dat te maken kunnen hebben met dat Europa zelf niet weet wat het is en waar het naartoe wil, met een identiteitscrisis dus? Om dat te weten, kan het behulpzaam zijn om te kijken waar Europa vandaan komt. Verschillende levensbeschouwelijke tradities hebben bijgedragen aan de vorming van de Europese cultuur, zoals de Grieks-Romeinse beschaving, het christendom, de islam, het Humanisme en de Verlichting. Ik wil mij in kort bestek richten op de bijdrage van het christendom.

Je zou er bijna aan voorbijgaan, maar het christendom heeft natuurlijk geloof geschonken aan de Europese cultuur. Vaak wordt dit dan geplaatst tegenover de rede, afkomstig van de Grieks-Romeinse beschaving en later uitgewerkt door de Verlichting. Dit is echter een valse tegenstelling. Juist mensen als Augustinus en Thomas van Aquino hebben pogingen ondernomen om geloof en rede te verzoenen. Daarnaast heeft het christendom, al in de Middeleeuwen, ook zelf bijgedragen aan wetenschap en de bloei daarvan.

Tot de kern van het christelijk geloof behoort het omzien naar de medemens, in het bijzonder de zwakken in de samenleving. Naast dat de overheid wordt opgeroepen tot het doen van gerechtigheid, hebben op verschillende momenten in de Europese geschiedenis kerken, maar ook bijvoorbeeld de middeleeuwse gilden hier een belangrijke rol in gespeeld.

Verder is in het christendom belangrijk dat voor God ieder mens gelijk is. Dit kan worden gezien als de verticale tegenhanger van de Romeinse gelijkheid voor de wet. Misschien nog belangrijker is dat ieder mens voor God gelijkwaardig is, want geschapen naar het beeld van God. Hieraan gerelateerd is het idee dat ieder mens uniek is en door God geschapen met specifieke kwaliteiten. De notie van de menselijke waardigheid, zoals die tot uitdrukking komt in grondrechten en mensenrechten, heeft dus christelijke wortels.

Representanten van de Moderne Devotie en de Reformatie hebben het belang benadrukt van de individuele relatie van de mens met God en zijn verantwoordelijkheid in de wereld. Dit deden zij in de geest van het Humanisme, maar die was dan ook voor een groot deel christelijk van aard. Hiermee droegen zij bij aan de ontwikkeling van (gewetens)vrijheid en verantwoordelijkheidszin.

Daarnaast heeft het christendom zich van begin af aan gepresenteerd en is het gezien als ‘universeel’, dat wil zeggen scheidslijnen overstijgend. Denk bijvoorbeeld aan het Bijbelwoord in Galaten 3:28: ‘Er zijn geen Joden of Grieken meer, slaven of vrijen, mannen of vrouwen – u bent allen één in Christus Jezus.’ Het droeg op die manier bij aan een gevoel erbij te horen, aan gemeenschapszin. Dit vormde een achtergrond van de vele ideeën voor Europese eenwording die in de loop van de geschiedenis geopperd zijn en die na de Tweede Wereldoorlog werkelijkheid werden.

De invloed van het christendom komt, ten slotte, naar voren in de ontwikkeling van democratie en rechtsstatelijkheid in Europa. Het gaat dan bijvoorbeeld om de ontwikkeling van godsdienstvrijheid en het belang van een diversiteit aan verbanden in de samenleving, zoals de kerk, die onafhankelijk zijn van en een tegenwicht vormen tegen de staat. Ook belangrijk is het idee dat aardse macht nooit absoluut mag zijn, maar altijd kritiseerbaar is en vraagt om tegenmacht, die in de politieke structuur wordt ingebouwd.

Het christendom heeft dus op verschillende manieren en gebieden bijgedragen aan de vorming van de cultuur en identiteit van Europa. Het is opvallend hoe belangrijk het christendom is geweest op het morele vlak van waarden – zo bepalend voor identiteit. Kan worden gesproken van gemeenschappelijke Europese waarden en hoe kunnen die het beste worden ingevuld? Daarover de volgende keer.