Na een periode van regeringsdeelname lijkt de ChristenUnie voorlopig aangewezen te zijn op een plaats in de oppositie. Daarbij is er een zetel minder te verdelen. Een lichte kater kan zich hierbij voordoen. Zo’n oppositieperiode na regeringsdeelname is natuurlijk bij uitstek een tijd van heroriëntatie.

Roel Kuiper gaf recent een aanzet door voor te stellen de term ‘christelijk-sociaal’ terughoudender te gaan gebruiken (Opunie, 3 juli 2010). Dat lijkt me een verstandige keuze. Nog verstandiger lijkt het me de term helemaal niet meer te gebruiken, althans niet buiten de context van historisch onderzoek naar de ‘sociale kwestie’. Wie zijn standpunten ‘sociaal’ noemt, wekt de indruk dat hij zich uitsluitend of vooral met sociale vraagstukken (sociaal beleid) bezighoudt of suggereert dat er partijen zouden zijn die hun eigen standpunten ‘asociaal’ zouden noemen.

De toevoeging ‘christelijk’ verheldert in dat opzicht niet, hoewel deze, in tegenstelling tot de term ‘sociaal’, inhoud met zich mee brengt. Een christelijke politieke partij bedrijft politiek vanuit een christelijke inspiratie (of op basis van de Bijbel, zo u wilt). Wanneer echter deze term zondermeer gekoppeld wordt aan een politieke partij is het onderscheidend vermogen ook beperkt. In praktisch opzicht zijn er immers, zeker in Nederland, meerdere politieke partijen die zich christelijk noemen. Belangrijker nog is dat, in inhoudelijk opzicht, een christelijke inspiratie nog niets zegt over de manier waarop er een noodzakelijke vertaalslag wordt gemaakt naar politieke besluitvorming. Er is een politieke filosofie nodig die de verbinding legt tussen het christendom en de politieke praktijk van een bepaald land in een bepaalde tijd. Een politieke filosofie komt mede tot uitdrukking in de aanduiding van een partij (liberaal, socialistisch, sociaal-democratisch, enzovoorts).

Nu bouwt de CU voort op het antirevolutionaire, christelijk-historische denken van Groen van Prinsterer (en zijn leerlingen), zoals mede wordt uitgedrukt in de naamgeving van haar wetenschappelijk instituut. Het ligt dan ook voor de hand aansluiting te zoeken bij zijn gedachtegoed. Daarbij dienen uiteraard tijdgebonden elementen terzijde te worden gelaten, echter zonder dat de inzet van zijn denken verandert. Zo hebben de termen ‘antirevolutionair’ en ‘christelijk-historisch’ een nogal tijdgebonden klank, maar de gedachten erachter zijn nog zeer actueel. Kortweg komt het hier op neer: de mens maakt de samenleving niet, want God schrijft de geschiedenis. Omdat er geen revolutionaire ontwikkeling van de samenleving wenselijk en mogelijk is, dient datgene wat zich in de loop der geschiedenis waardevol heeft getoond, behouden te blijven. In deze lijn zou de CU, wanneer zij werkelijk erfgename van Groen van Prinsterer wil zijn, zich beter kunnen tooien met de aanduiding ‘christelijk-conservatief’.

Conservatief is die politieke filosofie die meent dat er weliswaar historische ontwikkeling plaatsvindt, maar dat deze niet door de mens in revolutionaire sprongen gerealiseerd kan worden en dat instituties die hun waarde bewezen hebben de samenleving dragen (gezin, kerk, school, universiteit). Conservatief is tevens die politieke filosofie die de overheid niet ziet als oplossing voor alle maatschappelijke problemen. Maatschappelijke kringen kennen hun eigen gezag.

Conservatief staat tegenover progressief. Een progressieve politieke filosofie kan heel goed verscholen gaan onder de aanduiding christelijk. Christelijk-conservatief is die politieke filosofie die God’s hand weet achter de maatschappelijke orde, maar die tegelijk het Evangelie ziet als redding uit de onvolkomenheden van alle menselijke inspanningen. Het Evangelie is daarbij niet een radicale heilsleer in politieke zin. Het paradijs kan niet in deze wereld en met politieke middelen gerealiseerd worden. Dit zijn slechts enkele hoofdlijnen van een christelijk-conservatieve politieke filosofie. Voor een nadere uitwerking verwijs ik naar de bronnen van het antirevolutionaire en christelijk-historische denken.

De CU moet een keuze maken. Wil ze christelijk-sociaal zijn en daarmee christelijk zonder politieke filosofie (en dus kwetsbaar voor allerlei wind van leer) of wil ze aansluiting zoeken bij haar eigen bronnen? Een geloofwaardig alternatief is er niet.