Topambtenaren van diverse ministeries hebben de Amerikanen gevraagd druk uit te oefenen op de toenmalige vice-premier Bos, teneinde hem inzake Uruzgan te laten draaien. De Amerikanen moesten dreigen dat hij zijn internationale geloofwaardigheid zou verliezen en dat Nederland niet meer bij G20-toppen zou mogen aanschuiven, als hij tegen een verlenging van de Uruzganmissie gekant bleef. Dat schreven de Amerikanen althans aan elkaar in via Wikileaks geopenbaarde berichten, en hoewel ‘de inhoud van de berichten voor rekening komt van de opstellers’, is er weinig reden om aan te nemen dat die opstellers alles uit hun duim hebben gezogen.
Minister van Buitenlandse Zaken Rosenthal, wiens ministerie in ieder geval één zo’n ambtenaar herbergde, moest de Tweede Kamer tekst en uitleg geven, maar heeft zich vooralsnog tot tekst beperkt. Hij zit duidelijk met de kwestie in zijn maag. Toch kan hij niet heel verbaasd zijn geweest over de praktijken die zich onder zijn voorganger Verhagen afspeelden. In een vorige hoedanigheid als hoogleraar bestuurskunde pleitte hij ervoor de overheidsorganisatie te bekijken vanuit het perspectief van de bureaucratische politiek, kortweg bureaupolitiek.
In het bureaupolitieke perspectief, zo is te lezen in de oratie van professor Rosenthal uit 1988, ‘staan […] concurrentie en rivaliteit tussen onderdelen van de overheidsorganisatie centraal. Het bureaupolitieke model staat tegenover modellen waarin eenheidssymbolen als de staat en de overheid de boventoon voeren.’ De overheid als hoeder van het algemeen belang, éénheid van kabinetsbeleid; het zijn mooie idealen, maar ze mogen ons volgens Rosenthal niet de ogen doen sluiten voor de realiteit, waarin voor ambtenaren doorgaans het perspectief en de belangen van hun ministerie, directoraat-generaal, of afdeling leidend zijn. Dat zo binnen het overheidsapparaat verschillende, niet zelden met elkaar conflicterende, doelen worden nagestreefd, is op zichzelf geen probleem. Als deze verschillende doelen na het nodige ‘duw- en trekwerk’ uitmonden in een compromis, kan dat het beleid zelfs beter maken, stelt Rosenthal. Een beslissing wordt minder eenzijdig, en komt daardoor de maatschappij waarschijnlijk meer ten goede, als daarin bijvoorbeeld niet alleen het perspectief van Economische Zaken is meegenomen, maar ook dat van Milieu.
Er is wel een probleem als de verschillende belangen leiden tot ‘heilloos conflict’, als competitie ontaardt in een loopgravenoorlog, als compromissen uitblijven en impasses ontstaan. Dat noemt Rosenthal bureaupolitisme. Daarvan lijkt ook sprake te zijn geweest in de situatie die uiteindelijk leidde tot de val van het laatste kabinet-Balkenende. Er waren tegengestelde belangen, met als centrale twistappel: moet de Nederlandse missie in Uruzgan wel of niet verlengd worden? Aan het duw- en trekwerk rondom deze belangen namen hoge ambtenaren deel, naaste medewerkers van ministers die vóór verlenging waren. En het resultaat was een breuk, geen compromis.
Toch zijn er ook verschillen met het bureaupolitisme dat Rosenthal beschrijft. In zijn analyse spelen bewindspersonen een ondergeschikte rol; de strijd tussen verschillende overheidsonderdelen staat vaak los van en is moeilijk te beïnvloeden door een specifieke minister of staatssecretaris. In de Uruzganzaak was het omgekeerde het geval: de strijd ging primair tussen verschillende ministers, die daarbij hun ambtenaren inschakelden. Ik maak me althans sterk dat deze ambtenaren zo niet in opdracht, dan toch met instemming van Verhagen en Balkenende handelden. Daarmee kom ik bij een volgend element dat in Rosenthal’s verhaal over bureaupolitisme afwezig is: de rol van partijpolitiek. Het conflict over Uruzgan was een conflict tussen de CDA-bewindslieden en de PvdA-bewindslieden, of preciezer: tussen Balkenende en Verhagen enerzijds en Bos anderzijds. Misschien moet ik aan de CDA-kant ook toenmalig staatssecretaris van Defensie De Vries nog noemen, want naast ambtenaren van Algemene Zaken en Buitenlandse Zaken hield ook een ambtenaar van Defensie zich bezig met druk-zetten-op-Bos-via-de-Amerikanen. Als deze ambtenaar in opdracht handelde, lijkt het me waarschijnlijker dat De Vries daar achter zat dan Van Middelkoop, die niet zo’n uitgesproken voorstander was van verlenging van de missie (en niet zo bedreven in politieke spelletjes) als de CDA-ers.
Hetzelfde twee- of driemanschap dat Bos in de verkiezingscampagne van 2006 het leven zuur maakte (‘met Bos ben je de klos’; ‘u liegt en u draait’), ging daar eenmaal met hem in een kabinet gezeten dus vrolijk mee door, maar nu met bureaupolitieke middelen. Topambtenaren mochten het vuile werk opknappen, en die zorgden voor een bureaupolitiek novum: het inschakelen van een buitenlandse mogendheid in de strijd. Geen wonder dat Bos moegestreden de politiek verliet. Als zelfs het staatsapparaat en de Amerikanen worden ingezet om je te piepelen, moet je wel een heel harde noot zijn om ongekraakt te blijven.
Hoe komt het toch dat de partij die vindt dat je ‘fatsoen moet doen’ zich zo enthousiast toelegt op praktijken van laag allooi?
© foto Roel Wijnants
Leuk om het te onderbouwen met de inhoud van een oude oratie maar dat verandert de conclusie niet: er is een vies spelletje gespeeld waarbij de diverse bewindslieden hun achterwerk afveegden met de democratie. We kunnen zelfs nog een stap verder gaan en de desbetreffende topambtenaren (en misschien de bewindslieden) aanklagen wegen verraad (het inroepen van een vreemde mogendheid waarbij de belangen van Nederland danwel de Nederlandse burger worden geschaad, is hoogverraad volgens de Nederlandse wet). Nu denk ik niet dat de rechtbank ooit de Wikileaks-documenten zal aanvaarden als bewijs. Er is immers geen grote som geld mee te verdienen, zoals met een bepaalde CD-ROM uit Zwitserland wel het geval is, dus iedereen komt ermee weg. Dit is overigens wel een goed voorbeeld waarom de openbaring van de WikiLeaks-documenten een goede zaak is voor ons land.
Wel een kleine kanttekening. Als Eimert van Middelkoop geen grote voorstander was van verlenging van de missie in Uruzgan, waarom zei hij dan enkele dagen voor het marathonoverleg dat hij alles in zijn macht zou doen om de PvdA te overtuigen van de noodzaak door te gaan in Uruzgan?
Nu ben ik met je eens dat Jack de Vries een veel waarschijnlijker dader is dan de naïeve Eimert van Middelkoop maar ik zou hem toch niet direct verontschuldigen. Zelfs als het Jack de Vries was, was Eimert van Middelkoop politiek verantwoordelijk als minister van defensie.
@ Edward:
Er bestaat hoop ik geen misverstand over dat mijn verwijzing naar Rosenthals oratie (die ik natuurlijk ook om retorische redenen inroep) niet bedoeld is ter vergoelijking van de handelwijze van die ambtenaren. Hoogstens ter relativering: het is niet van vandaag dat ambtenaren van het ene overheidsonderdeel vertegenwoordigers van het andere overheidsonderdeel tegenwerken. Uiteraard heeft deze kwestie wel wat unieke kenmerken, die ik heb genoemd en van de nodige pejoratieve bijvoeglijke naamwoorden voorzien.
Je suggestie over aanklagen voor verraad snap ik, maar lijkt me inderdaad weinig realistisch. Het is ook de vraag of het nou veel oplost om hier de rechter bij te halen. Over het algemeen is het weinig succesvol om rechters al te nauw bij politiek gevoelige en ingewikkelde kwesties te betrekken, hoe laakbaar het gedrag wellicht ook is dat daarin een rol speelt. Ik hoop dan maar dat het democratisch proces deels voorziet in afstraffingen van dit soort gedrag. In ieder geval heeft het CDA al een pak op de broek gehad, zelfs al voordat deze berichten uitlekten.
Inderdaad was Eimert van Middelkoop politiek verantwoordelijk. Ook is het zo dat de CU-bewindslieden dichter bij het CDA dan bij de PvdA zaten. Maar vanuit hun tenen kwam dat geloof ik niet, zoals dat wel het geval was bij Balkenende, Verhagen en De Vries. De opmerking die Van Middelkoop kennelijk gedaan heeft interpreteer ik dan maar tegen de achtergrond van de ijdele CU-pogingen de twee kemphanen nader tot elkaar te brengen – waarbij kennelijk vooral de PvdA moest bewegen. Wellicht werd de kans groter geacht dat Bos zou draaien dan dat de CDA-ers dat zouden doen.
Mooi artikel Willem Jan!
Willem-Jan,
Mooi dat je denkt dat Van Middelkoop minder geneigd zou zijn tot ‘politieke spelletjes’ dan de CDA-ministers, maar hij heeft toch echt publiekelijk toegegeven en verdedigd dat ook hij externe partijen heeft gevraagd druk uit te oefenen op Wouter Bos. Zie:
http://www.ad.nl/ad/nl/3302/WikiLeaks/article/detail/563236/2011/01/15/Van-Middelkoop-vroeg-NAVO-om-druk-op-Bos.dhtml
Van Middelkoop noemt dat ‘volstrekt normaal’, en geen ‘politieke spelletjes’. De Nederlandse politiek opereert nu eenmaal in een speelveld met vele binnenlandse èn buitenlandse ‘stakeholders’, dus er is niets mis mee dat die hun mening kenbaar maken, of gevraagd worden dat te doen.
Als Bos daar niet tegen bestand is, ben ik blij dat de man nooit premier is geworden.
Sowieso geen man om medelijden mee te hebben gezien de zorgvuldig geregisseerde manier waarop hij het kabinet ten val heeft gebracht – als er één partij goed is in ‘politieke spelletjes’ is het de PvdA wel -> zie ook hun destructieve oppositiestrategie tegen Rutte. Gelukkig keert die zich nu tegen henzelf, maar geen reden om ze de zieligheidsprijs toe te kennen. Of om in de voorzienbare toekomst nog eens met ze in zee te gaan.
Alex,
Dank voor dat bericht over Van Middelkoop, dat had ik gemist. Nu, dan moet ik mijn oordeel over zijn bedrevenheid in politieke spelletjes bijstellen. Valt me tegen van hem. Ik vind de verdediging van deze praktijken absoluut niet overtuigend. Het is inderdaad niet gek als binnen- en buitenlandse ‘stakeholders’ hun mening geven, wel als ze door ministers of hun topambtenaren expliciet gevraagd worden om een collega-minister onder druk te zetten. Let wel, dat ging iets verder dan ‘hun mening’ geven, de aanbeveling van de Nederlanders was o.a. om te suggereren dat Bos, die een internationale carrière na zou streven, zijn internationale geloofwaardigheid zou verliezen als hij tegen de missie bleef. Lekker ad hominem.
Ik vind het daarom ook zo’n kwalijke gang van zaken, omdat het a) om een voorstel ging dat tegen een Kameruitspraak inging, en de houding van PvdA dus niet zo gek was, en b) de beslissing hierover aan het Nederlandse kabinet en in laatste instantie aan het Nederlandse parlement was. Het is ontzettend zwak om dan achter de rug van een kabinetsgenoot buitenlanders te vragen hem onder druk te zetten. Ik noem dat een oneigenlijke manier om het debat te voeren, wat Van Middelkoop ook voor zwakke excuusjes achteraf aanvoert. Als hij dit een volstrekt normale gang van zaken vindt, waarom moest het dan allemaal stiekem?
Over de vraag of de PvdA of Bos wel of niet zielig is, en of Bos wel of niet geschikt zou zijn geweest als premier was niet het directe onderwerp van mijn stuk, en ik heb ook geen zin om daar nu over te discussiëren. Hij was mij in ieder geval sympathieker dan sluwe vos Verhagen.
Je suggestie dat men/we/de ChristenUnie in de nabije toekomst niet meer met de PvdA in zee zou moeten gaan, ondersteun ik niet, en vind ik zelfs onverantwoord. In deze tijd van polarisatie schiet het niet echt op om allerlei partijen te gaan afserveren (behalve natuurlijk als een partij polarisatie tot z’n hoofddoel heeft gemaakt, zoals de PVV), en bij een gematigde partij als de PvdA (die nu helaas inderdaad niet heel gelukkig opereert) zie ik daar al helemaal geen reden toe.
Maar goed, dat verschil van mening hangt wellicht ook samen met ene verschil van oordeel over de vraag wie de blaam treft voor de val van het vorige kabinet.
Willem-Jan,
Eens – je mening geven is iets totaal anders dan ad hominem in de aanval gaan. Ik heb het verhaal over Van Middelkoop zo geïnterpreteerd dat hij mensen bij de NAVO heeft gevraagd om Bos nog eens duidelijk te maken wat zijn opstelling zou kunnen betekenen voor de positie van Nederland in de internationale gemeenschap (G20, NAVO, etc), niet zozeer om met hem van ongevraagd persoonlijk carrièreadvies te voorzien. Het eerste vind ik legitiem, het tweede uiteraard niet maar ik haal ook niet uit het stuk over Van Middelkoop (of uit de WikiLeaks documentatie) dat het om het tweede gaat.