Je hoort het dezer dagen vaak: de trap moet van bovenaf worden schoongeveegd. Meestal gaat het dan over de grootscheepse bezuinigingen bij Defensie: die zouden niet alleen consequenties moeten hebben voor het voetvolk, maar ook voor de toplaag van hoge officieren. Sinds de Tweede Kamer in 2010 begon over het disproportionele aantal generaals en kolonels in het Nederlandse leger, heeft iedereen, politici voorop, de mond vol over trappen die van bovenaf moeten worden schoongeveegd. Dat gaat allang niet meer alleen over de Defensietrap; ook in andere situaties blijkt bovenaan beginnen de aangewezen veegwijze.
Nu is deze metafoor niet nieuw. Ze is in ieder geval vanaf de jaren 1980 in zwang, en wordt wel toegeschreven aan Ruud Lubbers, de leider van drie bezuinigingskabinetten. Behalve bij bezuinigingen en reorganisaties wordt zij gebruikt in verband met de verantwoordelijkheidskwestie bij schandalen en wantoestanden. Zo werd bij de IRT-affaire in 1994 gesteld dat “de trap van bovenaf moet worden schoongeveegd”, waarmee gedoeld werd op de ministeriële verantwoordelijkheid. De ministers Hirsch Ballin en Van Thijn traden kort daarop af. Opmerkelijk is trouwens dat de uitdrukking bovengemiddeld vaak opduikt als het om Defensie gaat, zoals in 1995, toen er in de Tweede Kamer ook al gewezen werd op het grote aantal generaals, en in 1997, toen veel Kamerfracties in de nasleep van de Herculesramp kritiek hadden op de luchtmachttop. En in 2003 schreef de huidige minister van Defensie Hillen, toen nog Elsevier-columnist, over een reorganisatie van de legertop door toenmalig minister Kamp: “De trap wordt, zoals dat heet, van bovenaf schoongeveegd.”
De feitjes uit de vorige alinea had ik natuurlijk niet paraat, maar heb ik opgevist uit een krantendatabase. Eerlijk gezegd kan ik me niet herinneren de trapveegmetafoor vóór 2010 te hebben horen gebruiken. Het kan zijn dat dat iets zegt over mijn registratievermogen of geheugen, maar ik heb de indruk dat het vooral komt doordat de metafoor voorheen nooit zo intensief en enthousiast gebruikt is als nu. Misschien is “de trap van bovenaf schoonvegen” wel een uitdrukking die bij uitstek bij de geest van onze tijd past. Sinds 2002 laat “de gewone man” zich meer dan ooit gelden in de Nederlandse politiek, en “de gewone man” heeft het niet zo op bovenbazen en topmanagers. Of het nu gaat om bonustrekkende bankiers of NS- en ProRail-directeuren in winterse omstandigheden, topmensen lijken door samenleving en politiek eerder en feller ter verantwoording te worden geroepen en op minder begrip te kunnen rekenen dan voorheen. Als er iets misloopt, gaan veel volksvertegenwoordigers graag op zoek naar de hoofdverantwoordelijken, hoe hoog de regionen ook zijn waarin die zich bevinden. En als er bezuinigd wordt bij de overheid, moet er ook gesneden worden in het aantal bewindspersonen, topambtenaren en topmilitairen.
Ondertussen zegt het veelvuldige gebruik van de trapveegmetafoor niet alleen iets over de tijdgeest. Het toont ook de taalarmoede van en het schrijnende gebrek aan originaliteit bij veel politici. Toen ik voor de eerste keer hoorde beweren dat de trap van bovenaf moet worden schoongeveegd, vond ik dat geloof ik een redelijk treffend beeld. Bij de tweede keer lag dat al iets anders, en na binnen korte tijd drie keer over trappen en vegen te hebben gehoord, was de uitdrukking wat mij betreft al aardig sleets. Wat bezielt politici die niet-zelfverzonnen uitdrukkingen tot vervelens toe gebruiken? Is het aangeboren of aangeleerde saaiheid, tijdgebrek of gemakzucht? Is het een kwestie van jargon, waaraan politici zich meer of minder automatisch conformeren, zoals juristen zich een fikse dosis potjeslatijn toe-eigenen? Of maakt de vermeende kracht van de uitdrukking het te verleidelijk om haar niet te gebruiken?
Hoe dat ook zij, overvloedig en wijdverbreid gebruik doet elke metafoor op kortere of langere termijn slijten – daar is geen krachtige, geestige of spitsvondige inhoud tegen bestand. Ik stel daarom voor dat politici wat meer hun best doen om originele metaforen te gebruiken en onoriginele metaforen links te laten liggen. Dat voorstel kan overigens moeiteloos uitgebreid worden naar alle taalgebruik – een werkwoord als “doorpakken” zie ik ook liever vandaag dan morgen uit het politieke vocabulaire verdwijnen. Als beroepspraters zouden politici het goede voorbeeld moeten geven. Ook wat lelijk en clichématig taalgebruik betreft, moet de trap van bovenaf worden schoongeveegd.
@ Willem0Jan,
De metafoor is de moeder aller stijlfiguren. De metafoor is voornamelijk uitgevonden om emoties op te roepen en zaken extra te markeren envoor ogen te stellen.
Dat heb ik niet bedacht, maar dit schreef Quintilianus in “De opleiding tot redenaar (95 v Chr), het grote standaardwerk voor de retorica.
Daarbij is de herhaling de kracht van metafoor. Overigens ben ik het niet met je eens dat deze uitdrukking (trappen van bovenaf) vooral recent wordt gebruikt. Ik ben al jaren betrokken bij medezeggenschap. Daar is dit een veelvuldig gebruikte materie. Waarschijnljk heeft het eerder te maken met een omgeving die verandert en reorganiseert. Daar past de metafoor prima bij.
Als je nu zegt dat het binnen de CU nu pas zijn intrede doet, dan zegt dat iets over de bereidheid tot veranderen.
Het vermogen je aan te passen aan nieuwe omstandigheden bepaalt je kans op overleven. Een vaag voorteken.
@bird: Mooie verwijzing naar Quintilianus. Ik ben met je eens dat metaforen en herhaling bij elkaar horen, maar wat mij betreft is herhaling niet alleen de kracht, maar ook de zwakte van de metafoor. Zoals ik al schreef: metaforen zijn absoluut niet immuun voor slijtage.
Dat de trapveegmetafoor niet van vandaag is maar ook eerder al werd gebruikt, heb ik ook aangestipt. Wel heb ik de indruk dat de metafoor nu ineens vaker wordt gebruikt dan voorheen. Maar misschien klopt die indruk niet; als jij zegt dat je de metafoor binnen de medezeggenschap altijd al vaak tegenkomt, wijst dat op het tegendeel. Ook zou er bij het gebruik van deze metafoor in het maatschappelijk discours sprake kunnen zijn van golven, die zich dan wellicht vooral manifesteren als er grootscheepse bezuinigings- en reorganisatieoperaties plaatsvinden.
Over de CU heb ik het in mijn stukje niet gehad, dus je conclusies op dat punt laat ik voor jou rekening.
@ Willem-Jan,
Ik kan me geheel vinden in jouw reactie. Inderdaad heb je het eerder aangestipt en inderdaad heb je het niet over de CU gehad. En wie gelijk heeft, die krijgt het van mij. Bij deze!
De metafoor die jij gebruikt (trap van bovenaf) is zeer bruikbaar bij reorganisaties. Daar zit niet elk bedrijf altijd in. Dat zal zeker een rol spelen.
De metafoor is overigens niet altijd onschuldig. In de jaren ’30 vorige eeuw was er veel besmettingsgevaar en infecties waar mensen nog aan konden overlijden. Hitler noemde Joden daarom vaak “bloedzuigers”, “bacillen”"of “paracieten”. Ook Wilders is sterk in het gebruiken van de juiste metafoor. Hij noemt moslims vaak “terroristen” en na de kerstramp introduceerde hij de Tsunami in de politiek.
Onderzoek heeft uitgewezen dat mensen direct ook denken in de trend van de metafoor. Dus bij Tsunami denken mensen gelijk aan dood-en-verderf en reageren met reflexen van tegenhouden/wallen/dijken/belemmeringen. Ook spreekt hij daarna met gemak over mega-hoge belastingen.
Oorlogs-metaforen hebben doorgaans ook een sterke reflex. Een goed geb0ruik van metafoor zet je gehoor ook gelijk in de juiste reactie. Let wel: de juiste reactie vanaf de spreker gezien. Retorica gaat immers niet over het gelijk hebben, maar het krijgen. Is een mountainbiker in een natuurgebied een “wandelaar op wielen” (klinkt sympathiek) of een “brommer zonder motor” (die wil men daar niet hebben). Tot slot is Wilders succesvolle stijlmiddel de hyperbool. Immigratie is altijd: massa-immigratie. Balkenende als ramp voor Nederland de straatterreur. (overlast van allochtone jongeren).
De politieke tegenstanders doen er goed aan om Wilders te bestuderen. Niet op inhoud, maar op retoriek. Hij nuanceert weinig (de Nederlander, de Marokanen), gebruikt weinig bijzinnen en zijn gebruik van bijvoegelijke naamwoorden is dodelijk: “kleffe foldertjes van glimmend papier en gladde foto’s.” Wie dat heeft gehoord kan nooit meer onbevooroordeeld die brochure lezen.
Wilders gebruikt andere instrumenten en dat vergt ook een andere reactie van zijn opponenten.
ZajMg2 , [url=http://mjnawbnndmyj.com/]mjnawbnndmyj[/url], [link=http://inayjyuucphm.com/]inayjyuucphm[/link], http://ewlpdcxmsgqi.com/
OQdmKs , [url=http://uawllmcujznu.com/]uawllmcujznu[/url], [link=http://fzqpargsamfu.com/]fzqpargsamfu[/link], http://lmtoqlxcooqf.com/
De politieke tegenstanders doen er goed aan om Wilders te bestuderen. Niet op inhoud, maar op retoriek. Hij nuanceert lijk: “kleffe foldertjes van glimmend papier en gladde foto’s.” Wie dat heeft gehoord kan nooit meer onbevooroordeeld die brochure lezen.!