Taylor geeft natuurlijk voorbeelden, om welke christelijke waarden zou het dan gaan? Hij noemt: mensenrechten, burgerschap, zelfverwerkelijking, vrijheid, ontwikkelingssamenwerking et cetera. Die waarden waren christelijk van oorsprong, maar konden pas hun radicaal onvoorwaardelijke status krijgen toen het christendom haar dominantie verloor. Immers in een christelijke maatschappij moeten deze waarden altijd het christelijke belang dienen. En zijn christenen dus ‘iets meer gelijk’ dan andersgelovigen.

Het christendom was in Nederland de dominante kracht tot pakweg de jaren zestig van de vorige eeuw. De verzuiling. Dat is inmiddels een halve eeuw geleden en vanaf de jaren zestig zie je dat politieke partijen, media, wetenschap, onderwijs, eigenlijk alle belangrijke sectoren van het publieke domein, zich in rap tempo losworstelen uit dat verzuilde systeem. Denk aan Trouw, de VU, het CDA – allemaal organisaties die nog altijd christelijk zijn, maar die de ‘radicale onvoorwaardelijkheid’ van de genoemde christelijke waarden hebben geaccepteerd.

De ChristenUnie, net als de EO, is geboren uit pogingen om dit proces tegen te houden. Regelmatig beoordeelt men de maatschappij zoals die in de laatste halve eeuw is ontstaan als een wereld die in verval is, die in een morele crisis verkeert, die haar eigen ziel heeft uitgesneden. Op zich niets unieks: elke tijd kent bewegingen die menen dat het met de moraal belabberd gesteld is. Lange tijd hebben de EO en de kleine christelijke partijen gepleit voor een herstel van Nederland als christelijke natie. Dan zou alles goedkomen. Pas in de jaren negentig hebben deze orthodox-protestantse organisaties langzaam een draai gemaakt. Ook zij accepteren nu steeds principiëler de mensenrechten en vrijheden als universele waarden die voor iedereen gelden.

Taylor staat kritisch tegenover pogingen om levensbeschouwing of religie te integreren met cultuur en de ordening van de samenleving. Kortom: Nederland als protestantse natie, zoals het was tot in de negentiende eeuw, is aan hem niet besteed. Pogingen om ons land weer tot een christelijke natie te maken zijn dat evenmin. Als één specifieke groep de cultuur domineert en de maatschappij kan inrichten en besturen, leidt dit gegarandeerd tot onverdraagzaamheid. Naar Taylors mening is dat in strijd met het christelijk ideaal: daar behoren kerk, cultuur en staat juist gescheiden te zijn.

De teloorgang van het christendom in het Westen bracht christenen dus terug tot de ware essentie van het Evangelie – je zou er zelfs iets van voorzienigheid in kunnen zien, stelt Taylor provocerend. Dit idee is op zich niet nieuw of uniek: je ziet het bij evangelischen en baptisten wel vaker. Maar ook een door en door reformatorische predikant als Jan Hendrik Velema (1917-2007) erkende dat ook de moderne tijd zijn positieve kanten had. Hij zag van heden en verleden de positieve en negatieve kanten en verlangde niet terug naar enige periode uit het verleden.

Ik denk dat Taylors analyse klopt. Kijkend vanuit de ChristenUnie: die had, als Nederland nog altijd een ‘christelijk land’ was geweest, nooit zo onvoorwaardelijk voor allerlei vrijheden gepleit als nu het geval is. Juist het verlies van politieke macht en culturele dominantie bracht ‘ons’ tot inzicht dat de enige juiste keuze er een is voor onvoorwaardelijke acceptatie van mensenrechten en vrijheden. Wij zijn als partij schatplichtig aan de seculiere maatschappij, die op haar beurt weer put uit een eeuwenlange christelijke traditie en die traditie ook verder uitbouwt.

Tegelijkertijd heb ik moeite met Taylors bewering dat het proces van secularisering het christendom weer terug heeft gebracht bij haar zuivere essentie. De stelling dat macht corrumpeert, en dat een levensbeschouwing of religie dus maar beter geen maatschappijbrede politieke of culturele invloed mag uitoefenen, lijkt me overdreven. Het wringt. Hoe brengen wij als christelijke politici ons ideaal, dat wij heilzaam vinden voor heel de maatschappij, in de praktijk, maar handhaven we tegelijk ook dat hogere niveau van radicale onvoorwaardelijkheid waarnaar de moderne maatschappij onze christelijke waarden heeft getild. Dat is een van de grotere uitdagingen waar de ChristenUnie in de komende decennia voor staat.

Naar aanleiding van: Charles Taylor, A catholic modernity? (New York & Oxford 1999).

Een verstandige overheid zal positieve inzet van burgers voor samenleving, cultuur en natuur niet afbreken, maar onderstrepen. Met belastingvoordelen of lintjes, maar ook door zelf het goede voorbeeld te geven met eigen inkoopbeleid of uitingen in de media. Wat overboord gaat aan sociale samenhang, beschaving of biodiversiteit laat zich immers niet zomaar weer opvissen.

Met een positief en een negatief voorbeeld schets ik hoe verenigingen en vrijwilligers met idealen hun rug recht kunnen houden, ook als heersend overheidsbeleid weinig steun biedt: flexibel, juist niet star. Wie wel eens overnacht in een Natuurvriendenhuis (NIVON), kent het verschijnsel ‘huiswachten’: vrijwilligers die meestal voor een week de gasten ontvangen en die verantwoordelijk zijn voor het huis. Veel van NIVON draait inmiddels al kostendekkend, maar waar subsidie wegvalt is extra inzet nodig. Bij een NIVON-bestuurslid leidt dat echter niet tot pessimisme,  integendeel: ‘Juist nu weer worden de kansen groter om te laten zien waar wij voor staan’, tekende het NIVON-blad Toorts op (januari 2012).

Hoe motiveren partijen en verenigingen leden en vrijwilligers? Niet met holle slogans. Daar prikken mensen steeds meer door heen. Wel door het eigen profiel, het eigen verhaal of ideaal hoog te houden. Bij inzet voor samenleven, cultuur of natuur is het: van harte, of niet. Veel hangt daarom af van het enthousiasme en de creativiteit van wie zich nu al inzetten. Dat werkt aanstekelijk.

Je eigen verhaal vasthouden is dus het eerste. Maar de manier waarop je dat doet, doet  er ook toe. Zeker als je met je verhaal aan de weg timmert. Neem, als tweede voorbeeld, het recente onderzoek naar TV-interviewers, waarin Andries Knevel onderaan bungelde. Waarom? Volgens respondenten lijkt hij lijkt meer interesse te hebben voor zijn eigen verhaal dan voor de gast. Daarmee blijkt, naast het eigen verhaal, van belang hoe je met dat verhaal tussen andere mensen staat. Open staan voor anderen is een blijvende voorwaarde. Een prettige huiswacht in een NIVON-huis brengt een bescheiden interesse op voor een nieuw aangekomen gast. Niet opdringerig, wel met een open oor.

Open staan voor anderen betekent niet: je eigen verhaal opgeven. Eerder juist: rustig jezelf zijn. Als een gast zich welkom voelt in zo’n natuurvriendenhuis, zal hij of zij ook eerder een positief beeld krijgen van in dit geval het sociaal-democratische verhaal, dat de inspiratie vormde om de NIVON-huizen op te zetten.

Het is terecht dat de overheid initiatief en inzet aan de samenleving laat of teruggeeft. Ook bezuinigingen zijn geboden. Maar de manier waarop de overheid nu prioriteiten toont, schept een politiek klimaat dat ‘zachte’ idealen afbreekt. Toch kan ook zo’n klimaat opwarmen en weer mensvriendelijker worden: zijn de wending bij het CDA, de teruggang van de PVV en de SP-peilingen daarvan signalen? Zolang een politieke winter duurt, zullen er immers mensen blijven die beseffen dat er meer is dan ik, geld en goed. Die beseffen dat een duurzame economie van de lange termijn belangrijker is dan een economie van de korte termijn. En dat mens-zijn meer omvat dan het economische handelen van produceren en consumeren. Dit besef is niet voorbehouden aan een enkele politieke vleugel of een elite. Mensen met aandacht voor samenleving, natuur en cultuur ontmoet je (bijna) overal.

Wie de idealen van deze mensen wegzet als linkse hobby’s, breekt leven en samenleven af.

De psalmnorm is een vondst van oud-GPV-politicus A. Verbrugh en een variant op de Zalmnorm. Er wordt mee verwezen naar Psalm 72, waar regeerders opgedragen wordt sociale rechtvaardigheid te bevorderen. Kun je met deze norm in een postchristelijke samenleving nog wel voor de dag komen?

De Bruijne vindt dat christelijke politiek in deze tijd bescheidenheid past. Het gaat om het onversneden getuigenis van de kerk, schrijft hij. Plaatsen we kerk en overheid zo niet nodeloos tegenover elkaar? Ik stem in met de opvatting dat christelijke politiek in een seculier tijdperk bescheidenheid past. Zulke bescheidenheid zou haar overigens ook sieren in de tijd dat christelijke partijen vooral de dienst uitmaakten. Ook toen was dienstbaarheid een beter kernwoord dan triomfantalisme.

Christelijke politiek moet de kerk niet voor de voeten lopen. Politiek is een tijdelijk ordeningsmiddel voor een onverloste wereld, aldus De Bruijne. Dat is een prima statement. Ik heb nooit geloofd in een christelijke verlossingspolitiek voor deze wereld, en evenmin in het beeld van die romantische christelijke samenleving. Soms klinkt mij dat iets te veel door in opvattingen over christelijke politiek. Ik voel mij beter thuis bij christelijke politiek die haar vaste overtuiging, zoals de psalmnorm, de oproep tot rechtvaardig handelen dus, niet onder stoelen of banken steekt. Zo kan zij vanuit dienstbare attitude bijdragen aan een overheidsbeleid dat gericht is op bevordering van de uiterlijke vrede. Jochem Douma heeft in navolging van Augustinus en Luther dat motief van vrede breder uitgewerkt. De diepe innerlijke vrede houdt verband met de verkondiging van het evangelie. Dat is de missie van de kerk, aan wie die verkondiging is opgedragen. Die vrede ontstaat alleen door geloof in het werk van Jezus Christus tot verlossing van velen.

Maar vrede is een gelaagd begrip. Christelijke politiek wil bijdragen aan de bevordering van een rechtvaardige samenleving en een verstandig handelende overheid. Dat is de gulden regel van psalm 72. Die psalmnorm van David en Salomo is inderdaad heel oude politiek. Maar zij getuigt nog altijd van een vredebevorderende wijsheid. Ik hoop dat de onversneden boodschap van de psalmnorm anno 2012 zowel vanaf de kansels als in de politieke arena mag klinken. Psalm 72 verdient aandacht in onze postchristelijke samenleving, die zoekend is naar de publieke moraal. Kerk en christenpolitici moeten vooral samen blijven optrekken en geen nodeloze tegenstellingen scheppen.

De psalmnorm is een actuele en niet alledaagse boodschap in een samenleving vol vreemde goden.

De Nederlandse scheidsrechter AFM is sinds 2002 bezig met de regulering van de sector. Voor beide instellingen was het doel hetzelfde, namelijk de misstanden in de sector op te lossen. Beide instellingen hadden daarom ook de focus op dezelfde producten. Het beleid was voor beide dan ook gericht op transparantie, beloning en professionalisering. Maar waar de FSA alleen op een pragmatische manier de misstanden wil oplossen gaat de AFM een hele grote stap verder. De AFM heeft een duidelijk beeld van wat zij een ‘eerlijke’ markt vinden.

Deze verschillen zijn typerend voor de verschillende typen kapitalisme die erachter schuil gaan. Het Angelsaksische kapitalisme met de heilige markt waar hier een daar slechts een pleister op moet en het Rijnlandse model waar de markt aan de leiband moet. De AFM pakt deze opdracht met verve op en doet haar uiterste best om de markt weer braaf met de overheid mee te laten lopen. De doelstelling van de AFM om een ‘gelijke markt’ (Level Playing Field) creëren is een duidelijk voorbeeld van een meer principiële aanpak van de markt. Het is tekenend dat dit geen thema is voor de FSA. Ook bij het bepalen van hypotheeklimieten laat de AFM haar principiële kant zien door af te wijken van richtlijnen van b.v. het Nibud, het kabinet en de Stichting Woningborgfonds (NHG) en zelf te bepalen wat ‘goed’ is voor consumenten, de aanbieders en de markt.

Toch is dit een vreemde ontwikkeling. Daar waar de FSA als een FIFA de regels van het spel opstelt en als scheidsrechter tijdens het spel ingrijpt om overtredingen te bestraffen, gaat de AFM veel verder. Deze scheidsrechter stapt uit haar rol en gaat de coaches vertellen hoe er gevoetbald moet worden, welke tactiek het beste is en welke spelers mee moeten doen. Het opstellen van een “passende norm” voor advies (de AFM bepaald wat advies zou moeten kosten) laat zien dat de AFM de uitkomst van het vraag en aanbod spel al vooraf wil bepalen. De FSA heeft nooit zulke expliciete richtlijnen opgesteld, en laat hier de markt haar werk doen. Het gaat zelfs veel verder. De AFM pleit ook voor toezicht op productontwikkeling. De FIFA gaat zich dus inhoudelijk bezig houden met de trainingen van de jeugdelftallen! De FSA stopt bij transparanter, iets waar heldere richtlijnen voldoende voor zijn en wat gaat om het benoemen wat niet mag, in plaats van de AFM methode om te bepalen wat wel mag.

Het oplossen van misstanden is duidelijk een goed doel, hier zullen weinig zorgen over zijn, maar het sturen van de markt is hele andere koek.

De vraag is nu of dit een wenselijke ontwikkeling is. Hoe lang mag de ketting van de waakhond zijn? Misschien een nog belangrijkere vraag is welk “ideaal” marktmodel de AFM voor ogen heeft als ze de markt wil beïnvloeden. Welke economen hebben dit bepaald en in hoeverre kan/ mag de politiek hier invloed op uitoefenen? Wat zijn de gevolgen van al deze inmengingen? Zal dit de markt eerlijk maken? Of zal het de markt verknellen en doen krimpen?

Deze gedachte klinkt naar mijn gevoel steeds luider in de ChristenUnie. Het voert me terug naar een conferentie van onze partij ergens rond 2004 waarin de WMO (Wet Maatschappelijke Ondersteuning) centraal stond. Deze wet stond toen op stapel. De WMO werd op deze conferentie met groot enthousiasme verwelkomd. Nu konden en gingen de kerken echt meedoen in de samenleving! Wat mij als lid van de PKN Protestantse Kerk Nederland)[2] opviel was dat alle presentaties van kerkelijke maatschappelijke inzet betrekking hadden op de zgn. ‘kleine gereformeerde kerken’ (Vrijgemaakte, Ned. Geref. , Chr. Geref. kerken). Wat ook opviel was het enthousiasme waarmee deze ‘ontdekking van de samenleving’ werd gepresenteerd. Wat echter het meest opvallend was, was de enorme gedachtesprong die eraan verbonden werd. Nu de kerken de samenleving weer ontdekten was het ook eenvoudiger voor de overheid zich terug te trekken, de kerk ging immers haar sociale roeping weer op zich nemen. In deze redenering was dat maar goed ook omdat juist het overheidsoptreden een belangrijke oorzaak was van het verval van de sociale cohesie. De overheid had de kerken en sociale verbanden teveel werk uit handen genomen en zo de maatschappelijke betrokkenheid verminderd.

De redenering die destijds werd geponeerd wordt nu binnen de ChristenUnie opnieuw vertolkt zij het met iets meer nuance.  Die nuance is dan ook broodnodig. ‘Meer kerk, minder overheid’ (de ChristenUnie variant van ‘meer samenleving, minder overheid’) vraagt om een kritische doordenking.

Mijn eigen kritische reflectie komt voort uit de praktijkervaring van zes jaar predikant zijn in een doorsnee protestantse gemeente (PKN-gemeente). Hierbij wil ik op twee punten inzoomen. Het eerste is de realiteit van kerkelijke inzet en het tweede is het verschil tussen incidentele en structurele hulp.

Met die realiteit van kerkelijke inzet bedoel ik ook de realiteit dat de grote kerkverbanden in Nederland, de kerken in de PKN en de Rooms-Katholieke kerk, nooit opgehouden zijn met hun maatschappelijke inzet. Historisch gezien zou je zelfs kunnen zeggen dat juist in de jaren vijftig en zestig de maatschappelijke inzet van de PKN kerken juist toenam, dezelfde tijd dus dat de overheid hetzelfde deed. Factoren als toenemende urbanisatie, educatie, complexiteit en technologische en medische vooruitgang hebben in belangrijke mate bijgedragen aan de individualisering. Individualisering kan niet simpelweg op het conto van een terugtrekkende kerk en een groeiende overheidsbemoeienis geschoven worden. Wat wel gebeurde is dat kerkelijke instellingen door afnemend geloofsvuur en toenemende eisen fuseerden met algemene instellingen. Maar dat was eerder een sluitstuk en niet een oorzaak van de maatschappelijke veranderingen. Desondanks kan niemand die de feiten onder ogen ziet stellen dat de kerkelijke maatschappelijke inzet ophield. Het diaconale werk in steden (inloophuizen etc.), de opvang van asielzoekers, de oprichting van voedselbanken, de wereldwinkels, jongerenwerk in dorpen; het is maar een greep uit de veelheid van kerkelijke inzet en maatschappelijke betrokkenheid van christenen. Wat wel veranderd is, is dat deze inzet haar beperkingen kent en nu eerder verwijst naar de professionele hulp.

Hier komt de andere realiteit in zicht.  De spankracht en concrete mogelijkheden van kerkelijke hulp. Historisch gezien is de structurele hulp van de kerk ondersteunend en beperkt geweest en eigenlijk onvoldoende om een sociaal minimum te kunnen garanderen. Dat is nog steeds zo maar dan in versterkte mate. Het is irreëel om te verwachten dat de kerk (in de breedste zin v/h woord) aan grote groepen mensen zodanige hulp kan verstrekken dat dit de overheidstaak kan vervangen. Overigens blijkt nu al dat er een vrij grote groep door de WMO buiten de boot valt omdat deze noch bij buren, familie of een kerk in beeld komt maar de overheid simpelweg veronderstelt ‘dat het wel goed komt’ (niet dus). Wat wel een duidelijk voordeel van de WMO is dat de vele vormen van ondersteuning en incidentele hulp een plek hebben gekregen en dat is dan ook iets wat een kerk wel kan. Daarnaast is een kerk een heel goed ‘doorgeefluik’ dat de overheid alarmeert en zo voorkomt dat situaties nog verder uit de hand lopen.

Ter illustratie; als predikant maakte ik de invoering van de WMO mee en een enkele  ambtenaar bestond het te verwachten dat een kerkelijke gemeente op punten de thuiszorg wel kon vervangen. Wat in mijn vergrijzende en leeglopende dorpen dus erop zou neerkomen dat de 65+’ers de 80+’ers zouden verzorgen. Een irreëel scenario op zijn zachtst gezegd. Een dergelijk verwachtingspatroon kan je bij geen enkele vrijwilligersorganisatie neerleggen. De kerk is dus geen stoplap voor een terugtrekkende overheid tenzij het die overheid (zoals het huidige kabinet) ijskoud laat wat er met mensen gebeurd.

Mijn stuk is vooral een uitdaging aan de ChristenUnie om ‘meer samenleving, minder overheid’ realistisch en concreter te doordenken. Kom met concrete en reële voorstellen waarmee je de breedte van de samenleving kan inzetten.

Een suggestie heb ik nog wel; beperk deze doordenking niet tot ‘minder overheid, meer samenleving’ en breid het uit met ‘minder markt, meer samenleving’ want voor de omslag die nodig is, is een veel bredere omslag noodzakelijk dan het schuiven van overheidswerk naar een stel overwerkte vrijwilligers.

Beth-lehem betekent brood-huis, maar er heerste hongersnood in het land. Een man uit Bethlehem trok met zijn gezin naar het buitenland. Zijn twee  zonen vonden en huwden daar buitenlandse schonen, maar niet veel later bestond de familie uit drie weduwen. Moeder ging terug naar Bethlehem, en een van de schoondochters bleef bij haar.

Laat nu deze niet-joodse Ruth een stammoeder zijn geworden van de grote koning David en de ware Koning Jezus. En de enige buitenlandse is ze ook niet: Tamar, met wie Juda als weduwnaar vreemd ging, had ook geen bloed van Abrahams vader Tenach in de aderen; en Rachab, de hoer in Jericho die de spionnen van Jozua beschermde, zal ook een volbloed Kanaänitische zijn geweest. En Bathseba, met wie David overspel pleegde, was ook niet van vreemde smetten vrij: ze was getrouwd met een buitenlander (of was ze dat zelf ook?).

Wat is het voor pesterij van de Jood Matteüs dat hij zijn volksgenoten in de eerste kolom van zijn ‘Leben Jesu’-boekrol meteen confronteert met dit illustere viertal dames, van wie ten minste drie buitenlandse? En meteen daarna tekent hij op hoe magiërs uit een oostelijk buitenland kwamen opdagen bij moeder en Kind. Afgereisd van ergens tussen de Jordaan en China… Met als resultaat dat ook Jozef met zijn heilige Gezin naar een buitenland trok – en in Egypte hun heil zoekt. Asielzoekers in het land van de slavernij voor de Exodus.

En die voederbak dan? Daarover schrijft niet Matteüs, maar de reisgezel van Paulus, dokter Lukas, die vrijwel zeker Maria heeft laten vertellen en laten vertellen en laten vertellen. In een voederbak had ze Jezus opgebakerd. Niet als voer voor de dieren, natuurlijk.

De symboliek van die voederbak wordt krachtiger als Jezus zichzelf het levende Brood gaat noemen. Brood voor mensen. Niet alleen voor zijn volksgenoten, de Joden, maar voor alle mensen. Bedoeld voor alle buitenlanders. Jezus werpt zijn brood, Zichzelf, uit over alle wateren. De kerk wordt een multinational. Allerlei volken, stammen en talen ontmoeten elkaar daar. Principieel multiculti – met integratie tot één ‘Ere zij God’, een onderdompeling in één Geest van grensoverschrijdende gerichtheid op alles wat waar is, alles wat edel is, alles wat rechtvaardig is.

Ook in 2012. Een goed Nieuwjaar gewenst!

Arie Slob is bij de tijd. Dat was hij vroeger al als leraar. In de tien minuten gesprekken, waar ik hem meemaakte, wist hij exact aan te geven wat voor vlees hij inde kuip had. En in zijn periode als docent maatschappijleer werkte hij hard aan versterking van het vak vanuit christelijk perspectief. Slob had een drive. Geloof is niet alleen een zaak voor het persoonlijk leven, maar heeft ook relevantie voor de samenleving.  In Altijd in beweging kom je die Arie Slob weer tegen. Politiek is voor hem een roeping.  Om die Arie Slob beter te leren kennen is het een boek vol aardige notities.

Tussen de linies

Er is een tweede reden om het boek van Arie Slob door te nemen. Je leest van een insider hoe hij de hoogte- en diepte punten van de ChristenUnie in de afgelopen jaren heeft beleefd. Zijn vertrek uit en terugkeer naar de Tweede Kamer.  De bewogen periode rond het kabinet Balkenende IV  met Andre Rouvoet als vicepremier en Arie, als fractievoorzitter.  Volgens mij is Arie in die rol op zijn best. Hij is een bruggenbouwer of –om het in voetbaltermen- te zeggen: Arie Slob kan speelt heel goed tussen de linies. Hij loopt altijd vrij, of geeft de goede steekpass.  Sinds mei 2011 is Slob fractievoorzitter en partijleider van de ChristenUnie. Bevlogen, degelijk, betrouwbaar. Arie is een lange afstandsloper. Hij bouwt waardering en respect zorgvuldig op.

Zijn boek kenmerkt zich niet door een al te kritische reflectie. Hij vertelt met de handrem op over allerlei gebeurtenissen. Arie Slob zal niet uit de school klappen. Dus laat hij je soms ook met vragen achter. Integriteit staat hoog in het vaandel.

Recht en gerechtigheid

De laatste hoofdstukken van het boek zijn inhoudelijk het meest interessant.  Daarin spreekt Arie zich uit over de inhoud van christelijke politiek. ‘Als politicus sta ik daarom voor de vrijheid van moslims, hindoes, boeddhisten, joden en wat voor geloof en overtuiging dan ook.’  Godsdienstvrijheid is een zegen. Het is Willem van Oranje (1533-1584) die zich als protestant als één van de eersten  sterk maakte voor geloofsvrijheid. Hij vond dat de overheid niet over het geweten van onderdanen mocht heersen. In die traditie staat Arie Slob. In een democratische rechtsstaat als Nederland moet er vrijheid zijn voor iedereen om zijn of haar godsdienst te belijden.  Die vrijheid is verankerd in de Grondwet.  De rechtsstaat geeft ook de grenzen van die vrijheid aan. Zo is er in ons land geen plaats voor eerwraak, of islamitisch erfrecht, of vrouwenbesnijdenis.  Ook voor extremisme is geen plaats. Arie Slob staat hiermee in de lijn van de ChristenUnie.  Geen gemakkelijke lijn, omdat de grenzen van de rechtsstaat iedere keer weer opnieuw zorgvuldig bewaakt moeten worden. Dat blijkt bijvoorbeeld uit het debat over het ritueel slachten, subsidies aan organisaties met een religieuze grondslag en het bijzonder onderwijs. Libertijnse partijen, als D’66, Groen Links, VVD, PvdA en SP laten steeds minder ruimte in het publieke domein over religieuze groeperingen.  Dat is de ene kant van het spectrum. Aan de ander kant bevindt zich Geert Wilders  die ook in christelijke kring de wind mee heeft, met zijn beroep op joods christelijke traditie. Terecht maakt Slob daar korte metten mee.  Wilders  gebruikt  het beroep op de joods christelijke traditie als politiek motief  in zijn heilige strijd tegen de islam. Maar met de steun aan het verbod op het ritueel slachten laat de PV V zien, dat  zo’n beroep vooral populistisch geflirt is. De PVV staat haaks op de Nederlandse traditie, waarin we op een vreedzame manier hebben geleerd om te gaan met religieuze verschillen.  Christelijke politiek is ontwapend helder over haar principiële lijn.

Agenda van de wereld

Het grootste risico dat christenen in deze tijd lopen is meegezogen te worden in de agenda van deze wereld. In die agenda staan individu en materiele welvaart centraal. Een doodlopende weg. Slob droomt van een Nederland war christenen de handen ineenslaan om juist daaraan tegenwicht te bieden.  In Psalm 72 en Micha 6,8 staan voor Arie Slob de Bijbelse grondlijnen van recht en gerechtigheid, waar langs hij zich politiek laat inspireren.  ‘Er is jouw mens, gezegd wat goed is, je weet wat de Heer van je wil: niets anders dan recht te doen, trouw te betrachten en nederig de weg te gaan van je God.’ Christelijke politiek is dienstbare politiek.

Ze baseerde zich op een artikel van historicus Bart Wallet, dat op 14 mei in Trouw stond. Daarin kon men lezen dat de RPF en het GPV vroeger kritischer waren over de rituele slacht, dan de ChristenUnie nu is. Wallet haalde daarbij het voorbeeld van Van der Jagt aan en beweerde dat deze “gruwde” van het cultuurrelativisme dat ten grondslag lag aan het tolereren van de rituele slacht. Soeters heeft óf heel slecht gelezen, óf ze heeft de boel doelbewust verdraaid.

De ChristenUnie wilde al in mei reageren op het stuk van Wallet, maar Trouw wilde die reactie niet plaatsen. Daardoor was een door mij geschreven blog, waarin ik Soeters’ verhaal ontkracht, in feite de eerste reactie waarin iemand serieus de feiten checkte. Het werd, niet geheel ten onrechte natuurlijk, gelijk gezien als een antwoord vanuit de partij. Ik ben niet “de” partij, maar ben er wel actief lid van. En relevanter: ik ben historicus. Sterker nog, ik ben fulltime aan het werk met een promotie-onderzoek dat onder andere de geschiedenis van de RPF betreft.

Ik heb gedaan wat iedereen kon doen: de handelingen van de Eerste Kamer erbij genomen. Toen werd duidelijk dat het debat (op 23 mei 1989) waarop men dit alles baseerde, ging over het onderwijs. Niet over de rituele slacht. Van der Jagt sprak zich uit tegen een voorstel om voorlichting over culturele minderheden verplicht te stellen in het voortgezet onderwijs. Waarom? Omdat voor hem niet alle culturen gelijk waren. Of hij van cultuurrelativisme “gruwde” valt niet uit het debat af te leiden. Dat moet dus voor de rekening van Wallet komen – maar de historicus mag zich enige dramatisering veroorloven.

Wat Wallet aanhaalt is een reactie van Van der Jagt op een uitspraak van de staatssecretaris, die had gesteld dat je waarden overneemt als je het met die waarden eens bent, en minstens accepteert als je het daarmee oneens bent. De senator voerde polygamie als voorbeeld aan om te betogen dat hij het met de staatssecretaris oneens was. Polygamie als waarde neem je niet over en accepteer je ook niet. Polygamie is zelfs verboden. Daarop volgde:

Je kunt ook aan het ritueel slachten denken, aan de positie van de vrouw, enzovoort.

Hieruit kan je een vergaande conclusie trekken: polygamie is verboden, dus stelt Van der Jagt hier dat ook rituele slacht en een afkeurenswaardige positie van de vrouw verboden moeten worden. Ik vind die conclusie te vergezocht. Van der Jagts betoog ging over onderwijs. Hij noemt de rituele slacht terloops. Het is niet duidelijk of hij die op dezelfde manier wilde behandelen als polygamie. Het is zelfs mogelijk dat hij dit slechts noemde als voorbeeld van een andere waarde die hij niet accepteerde. En in die laatste zin is er continuïteit met de huidige ChristenUnie, want ook die neemt het ritueel slachten van dieren als waarde niet over.

Intermezzo: een verdwaalde profeet

Enkele dagen na die 12e december ontstond er een probleem: in het ND stond een artikel van ForumC-directeur Cors Visser, waarin hij herhaalde dat RPF en GPV vroeger wilden dat de rituele slacht werd verboden. Quatsch dus. In mijn ogen zelfs kwalijke quatsch, want Visser roept als voormalig medewerker van de ChristenUnie nog altijd het beeld op van een insider. Hij had bovendien tevoren mijn blog gelezen. Hij heeft Wallet en mij er zelfs op twitter over aangesproken, voor hij besloot alsnog tot publicatie over te gaan. Kortom, hij wist dat zijn partij door Soeters onrecht was aangedaan. Toch besloot hij de roddel te herhalen, waarmee deze ineens wel heel geloofwaardig werd. Vervolgens riep hij de ChristenUnie ter verantwoording: partij, je bent gedraaid, leg dat maar eens uit! Als je op zo moraliserende toon wilt spreken, controleer dan in ieder geval zélf de feiten. Visser vertrouwde blind op het stuk van Wallet (dat hij net als Soeters erg slecht had gelezen) en negeerde bewust het feitelijke weerwoord dat ik op mijn blog leverde.

Vervolgens verschenen er in het ND van 17 december twee reacties op Visser/ Soeters. De ene, van Joop Alssema, herhaalt namens het partijbestuur in feite wat ik op mijn blog al schreef. De andere was van Wallet, die constateerde dat men met zijn stuk aan de loop was gegaan. Wallet voelde daarbij ook de noodzaak zijn oorspronkelijke pleidooi, dat de ChristenUnie anders in deze kwestie staat dan RPF/ GPV enkele decennia geleden, van een extra argument te voorzien. Hij verwees daarom naar Kamervragen die RPF-er Meindert Leerling in 1983 stelde.

Zo vroeg het RPF-kamerlid Leerling in 1983 aan het kabinet hoe succesvol het was in het terugdringen van het ritueel slachten. Een pleidooi voor een verbod op ritueel slachten uit de hoek van RPF/GPV is echter niet te vinden.

Helder. Niet verbazend is dat Visser, geconfronteerd met zoveel weerwoord, op zijn schreden terugkeerde. In een blog gaf hij maandag toe dat hij ernaast had gezeten: de RPF en het GPV hadden nooit voor een verbod op de rituele slacht gepleit. Het jammere is dat het kwaad inmiddels was geschied. Hij wilde de profeet zijn die zijn partij waarschuwde, maar het kwam er uiteindelijk op neer dat hij die partij beschadigde. Dit blogje is too little, too late. Hij geeft direct aan nergens spijt van te hebben.

Is er dan volledige continuïteit?

Ook het voorbeeld van de Kamervragen van Leerling is door Wallet mijns inziens te eenzijdig geïnterpreteerd. De vragen (hier kunt u ze nalezen) van Leerling en diens fractiegenoot Aad Wagenaar gingen namelijk vooral over illegaal ritueel slachten in islamitische kring. De RPF vroeg: hoe komt het dat in Amsterdam zo veel illegale islamitische slagerijen zijn? Is het waar dat aan de islamitische rituele slacht minder scherpe eisen verbonden zijn dan aan de Nederlandse slacht? Kortom, hoe kunnen we illegaliteit terugdringen?

Wederom gaat het hier dus niet om het terugdringen van de rituele slacht an sich. Het ging om het bestrijden van illegale praktijken.

Ik vind in beide gevallen (Van der Jagt 1989, Leerling/ Wagenaar 1983) de bewijsvoering van Wallet vergezocht. Je zoekt op de website van Staten Generaal Digitaal op “ritueel slachten”, et voilà: er rollen een paar hits uit en daarvan gaan er een paar over de voorlopers van de ChristenUnie. Het is legitiem om dat te verwerken tot een betoog zoals Wallet dat deed. Ik bestrijd dus niet diens vakmanschap. De grondigheid van zijn onderzoek en de veelvoud aan voorbeelden waarmee hij zijn visie onderbouwt, dwingen respect af. Maar zelf trek ik uit deze twee voorbeelden een andere conclusie.

Ik zie deze uitingen als typerend voor de manier waarop onder andere de RPF in de jaren tachtig politiek bedreef. Namelijk: defensief. De maatschappij was aan het seculariseren, vond de RPF, en allerlei verschijnselen, onder andere de multiculturele samenleving en cultuurrelativisme, waren daar het bewijs van. Deze twee episodes uit onze parlementaire geschiedenis zijn voorbeelden van de antithetische, cultuurkritische houding van de RPF in die tijd. De EO gedroeg zich destijds niet anders. Hier zit een theocratisch element in: het geloof dat Nederland een christelijke, misschien zelfs nog protestantse natie is (of moet zijn). Waarin rituele slacht gedoogd wordt, maar wel duidelijk moet worden afgewezen als zijnde niet “eigen” aan onze Nederlandse cultuur.

In de jaren negentig vond er een wending plaats – jawel, misschien wel iets van een draai! De EO en de RPF verlieten de defensieve stellingen, gingen zich steeds minder als Calimero gedragen. Ze erkenden het gegeven van de geseculariseerde maatschappij, zonder dit te accepteren – dat wil zeggen, zonder zich hierbij neer te leggen. Het theocratische element verdween naar de achtergrond. De overheid moest nog steeds de rituele slacht gedogen, maar hoefde deze niet meer expliciet af te keuren (of zoiets). De ChristenUnie hamert tegenwoordig veel fanatieker op de het belang van de godsdienstvrijheid (ook voor niet-christenen!) dan de RPF ooit heeft gedaan.

Hier zit onmiskenbaar een transformatie. Dit is wellicht ook de reden waarom Visser zo fel uit de hoek kwam, ook al gebruikte hij de verkeerde middelen en sloeg hij de plank mis. Het heeft iets van eigenbelang, om nu het land seculier is zo vurig de godsdienstvrijheid te verkondigen terwijl je vroeger veel sterker de nadruk legde op Nederland als christelijke natie. Die transformatie, waar het afscheid van de theocratie deel van uitmaakt, behoeft absoluut nog een nadere verantwoording.

Want is het zo erg als deze hebberige financiële wereld als een kaartenhuis in elkaar stort en wij een nieuw financieel systeem moeten opbouwen? Misschien kunnen we uit de puinhopen een duurzame economie opbouwen, waarin economische groei minder sturend is en de opstapeling van schulden als minder normaal wordt beschouwd? Dat kan al heel snel gebeuren. Als deze Eurotop mislukt, verliezen de financiële markten hun vertrouwen in deze munt en schieten de rentetarieven omhoog. Staatsobligaties zijn dan zeer risicovol geworden en de overheid kan niet voldoende geld aantrekken om leningen te herfinancieren. Faillissement dreigt, tenzij de Europese bank de geldpers aanzet. Maar zonder drastische maatregelen loopt alles dan volledig uit de hand. Dat is het probleem van papiergeld. Het verliest zijn waarde als er geen vertrouwen meer is dat het dienst kan doen als ruilmiddel. Hoe overleef je als je geen geld van waarde hebt? De gevolgen zijn bijna niet te overzien. Ik zou daarom niet willen pleiten voor een laissez-faire houding: laat de boel maar ineenstorten. Dit zal zoveel ellende teweeg brengen, dat wil je niet op je geweten hebben.

Maar moeten wij dan de landen redden die zich in financieel opzicht onverantwoordelijk hebben gedragen? Moeten wij als ChristenUnie het roer omgooien en pleiten voor het overdragen van meer fiscale en politieke verantwoordelijkheden aan Europa? De econoom Austan Goolsbee schreef in de Washington Post dat de problemen ook na redding van de Euro zullen blijven bestaan vanwege de verschillen tussen noord- en zuid-Europa. De invoering van de euro is voor de noordelijke landen een enorme stimulans geweest voor de export, omdat de Euro voor hen eigenlijk een ondergewaardeerde munt is. Maar zij groeien ten koste van de zuidelijke landen. De lonen en de prijzen zijn in heel Europa vergelijkbaar. De zuidelijke landen hebben daarom moeite om een marktaandeel te verwerven in de wereldeconomie en de werkloosheid is daar gestegen. Dat gebeurde ook toen Oost-Duitsland deel werd van Duitsland en ook toen zwakke staten zich aansloten bij sterke staten in de federale unie van de Verenigde Staten. Maar in beide gevallen was de mobiliteit van werknemers hoog. Door de taalunie konden zij verhuizen van gebieden met hoge werkloosheid naar gebieden met werk. De mobiliteit in Europa is veel lager (en bovendien zitten we niet te wachten op al die Oost- en Zuid-Europeanen). Dus blijft de economische groei achter in de zwakke Europese landen en zullen ze hun schulden niet kunnen afbetalen als zij worden gered door de sterke landen.

Als je ervoor kiest om de Euro te redden, moet je veel kunnen slikken. Niet alleen moet je met bakken geld over de brug komen om het noodfonds te spekken en dus bereid zijn om de belastingen in eigen land te verhogen als er aanspraak gemaakt worden op dit fonds. Je moet ook vrede hebben met het voortbestaan van een geldinfuus van sterke landen naar zwakke landen. Of je zult migratiestromen binnen Europa moeten bevorderen.  Dit vereist niet alleen de overdracht van politieke en fiscale verantwoordelijkheden naar Europa, maar ook een groot draagvlak onder de bevolking. En zover zijn we nu nog lang niet. Het kan dus geen kwaad om je als Nederlanders te realiseren dat de lage werkloosheid in ons land deels te danken is aan de euro, ten koste van de werkgelegenheid in zwakkere Eurolanden. Nu wij zeer tegen onze zin verenigd zijn in één Europa, kunnen wij hen niet zo gemakkelijk in de steek laten. Dat dit pijn zal doen, staat vast.

Om maar met die deur in huis te vallen: ik geloof er niets van. Relativering van het streven naar publieke of politieke relevantie is niet: pleiten voor terugtrekking uit politiek of samenleving. De Bruijne’s titel ‘Niet van deze wereld’ is sprekend in wat het verzwijgt: ‘…, wel in deze wereld’. (Per welhaast profetische vergissing typeerde iemand van de SGP zijn eigen achterban met het omgekeerde.) Expliciet neemt De Bruijne afstand van een ‘dopers’ dualisme tussen schepping en verlossing (369, 380-381). Hij heeft zelfs vier paragrafen nodig om de publieke en politieke roeping van christenen en kerken op tafel te leggen (383 e.v.).

Is er dan geen angel voor neocalvinisten? Ja, minstens drie zelfs. De Bruijne neemt een zekere afstand van Calvijn die bij de overheid een taak legt rond burgerlijke of uiterlijke ‘rechtheid van zeden’ of zelfs ‘godsdienst’ (387; vgl. Institutie IV,1-3). En de kerk is voor de Bruijne ook meer dan slechts een van de sectoren van de samenleving (377): de kerk is immers de ‘bevolking-in-wording’ voor de ‘samenleving van de toekomst’ (376). Beide punten benadrukken het anders-zijn van de kerk – in een  samenleving die hoort bij de ‘oude aeon’, een oude wereld die ‘onontkoombaar in de verkeerde richting’ beweegt (389). De derde angel bestaat uit vier ‘anabaptistische’ weerhaakjes, waarmee De Bruijne de (neo-)calvinistische politieke traditie wil prikkelen om een meer bijbelse bedding te volgen: (a) Gods Rijk is politiek van karakter, het  relativeert bestaande aardse machten; (b) tegelijk is het alleen in de hemel realiteit, hier op aarde iets van de toekomst; (c) de kerk ‘hoort’ als enige samenlevingsverband bij die toekomst; (d) maar op de weg naar die toekomst is het gebruik van machtsmiddelen niet legitiem. Alle angels en haakjes stellen vooral de vraag: hoe hoog mikken kerken of christenen bij hun inzet op en voor het oude ‘Zembla’?

Of is de kerk té anders om nog iets te maken te hebben met de bestaande samenleving? Dat zegt De Bruijne zeker niet. Volgens hem moet de kerk juist ‘zichzelf niet in deze contrastpositie nestelen’, bijvoorbeeld door ‘zich nu al te profileren als een aardse samenleving’ (378). De kerk mag dan vanwege de verbondenheid met de ‘nieuwe aeon’ geen gewone sociologische sector zijn zoals vele andere, maar is wel ‘aangewezen op de samenlevingen van het heden’ (379). Hij benadrukt, met andere woorden, zowel de continuïteit als de discontinuïteit tussen kerk en samenleving – met in het gesprek tussen neocalvinsiten en anabaptisten een accent op het het unieke, eigen-aardige, en ‘futurische’ (388) van evangelie, kerken en christenen. Deuren en ramen kunnen en moeten open – en regelmatig ook dicht. Dat politieke inzet daarmee iets wordt als ‘de tweede stem zingen’ (Stefan Paas), lijkt mij een bijbelse, zinvolle relativering.

Een relativering. Die echter wel verdere doordenking vergt. Want is alles nu helder dankzij het genuanceerde betoog van De Bruijne? Helaas. Ook hier wreken zich de dorens en distels van dit tijdelijke saeculum. Juist de nuances verwarren. Want moeten christenen zich nu ‘schikken’ in ‘bestaande verhoudingen’ (378) of ‘structuren’ (387)? Of deze enkel ‘respecteren’ (382)? Of kunnen ‘[z]elfs politieke instituties onder invloed van het evangelie worden hervormd’ (368)? Immers, de ‘zegen die de christelijke gemeenschap verspreidt, kan zelfs bestaande samenlevingen saneren, culturen transformeren, en politieke instituties vernieuwen’ (382)! ‘De krachten van het koninkrijk bleken in beginsel op alle terreinen van de scheppingswerkelijkheid zegenrijk te kunnen doorwerken. (…) Zo heeft de koninkrijksstijl van de kerk in de geschiedenis indirect sanerend doorgewerkt op gebieden als zorg, sociale gerechtigheid, wetenschap en maatschappelijke gelijkberechtiging’ (386). Doorwerken, saneren, alle terreinen – veel Kuyperiaanser kan het nauwelijks. Maar let intussen op het woordeke ‘indirect’. Daarin klinkt die tweede stem.

Onduidelijk blijft zo hoeveel van christenen en kerken verwacht mag worden aan bewust gezochte invloed in de samenleving. De ‘actieradius’ van onze veranwoordelijkheid is ‘groter dan in het Nieuwe Testament’. Die ruimere  armslag brengt mee, dat de kerk ‘meer zou kunnen betekenen in de bestaande samenleving’ dan een scherpe scheiding tussen de bestaande oude en de nieuwe ‘aeon’ suggereert (382). Te terughoudend vindt De Bruijne wie zich beperkt tot ’tolerantie tegenover ongeloof en kwaad’, op grond van de anabaptistische ‘pacifistische basisbeslissing’. Zelfs gelovigen hoeven geweld niet te schuwen – in overheidsdienst. Omdat God in zijn zorg voor deze oude wereld ‘kwaad en onrecht’ via overheden ‘beteugelt’, gebruikt Hij in ‘zijn rechterlijk handelen’ mensen die ‘met macht en geweld’ kunnen optreden – en dat kunnen ook ‘gelovigen’ zijn (381). En ook partijvorming heeft een machtsaspect (390). Voor De Bruijne blijft echter wel het springende punt: christenen moeten ‘in de politiek geen universele koninkrijksnormen willen implementeren’, ook niet slechts in ‘uiterlijke gedaante’ (387; Calvijn). Toch blijft intussen open of en hoe deze koninkrijksnormen dan ‘ongewild’ wel mogen doorwerken – zoals ‘in de geschiedenis indirect’ eeuwenlang gebeurd is.

Wellicht is niet het goede ‘willen’ het probleem, maar het goede ‘te graag willen’. De mannen van Willem Barentsz maakten hun houten huis terecht winddicht; maar ze isoleerden het té goed, zodat we nu bijna geen film gehad hadden… Wordt vervolgd!