De wereldburger bestaat niet

De wereldburger bestaat niet, volgens René Cuperus. In een vlammend, vlot geschreven en goed leesbaar boek doorspekt met voorbeelden gaat Cuperus de strijd aan met wat hij noemt de kosmopolieten. Hij analyseert het Nederlands politiek landschap en betoogt dat de elite terug moet naar het volk. Cuperus heeft een heldere opdracht voor de sociaaldemocratie: herstel de verbinding met de klassieke achterban. Zijn boek is niet alleen relevant voor sociaaldemocraten: indringend stelt Cuperus de vraag hoe solidariteit vorm moet krijgen in een geglobaliseerde wereld. Die vraag is voor iedereen relevant.

Cuperus’ centrale stelling is dat grote sociale problemen ontstaan omdat de cultureel politieke elite is ‘losgezongen’ van de maatschappij die ze behoort te leiden: de elite is in die zin ‘in opstand’ (26). Twee inleidende hoofdstukken zetten uiteen wat hij met deze stelling bedoelt, vervolgens worden in vier hoofdstukken misverstanden aan de kaak gesteld. Het gaat om misverstanden die volgens Cuperus leven bij de elite en die maken dat het volk haar elites niet meer vertrouwt.

Winnaars en verliezers
Volgens Cuperus zijn nationale elites na de Tweede Wereldoorlog geleidelijk losgeraakt van hun nationale omgeving. De toplaag van onze samenlevingen is de afgelopen decennia meegegaan in een toenemende internationalisering. De elite beschikt over voldoende opleidingsniveau, financiële middelen en netwerk om zich op internationaal niveau te bewegen tussen elites van andere staten. De bewoners van staten die zich vanwege beperkingen in geld, opleiding en netwerk niet binnen internationale netwerken kunnen begeven vallen buiten dit internationale gebeuren dat allesbepalend lijkt. Cuperus stelt dat dit leidt tot angst en vervreemding onder de bevolkingen van nationale staten. Cuperus illustreert deze stelling onder andere door te wijzen op het spreken over de kenniseconomie (24). Bestuurders stellen vaak dat het noodzakelijk is dat Nederland zich als kenniseconomie ontwikkelt, om zo mee te kunnen in de internationale concurrentiestrijd. Met een beperkt opleidingniveau kom je in een kenniseconomie echter niet mee en daardoor raken lager opgeleiden ongerust over hun werk, inkomen en status. Zo onderscheidt Cuperus toekomstoptimisten en toekomstpessimisten en hij stelt dat deze gescheiden worden door de vraag of het winnaars of verliezers van de globalisering zijn. Tussen deze winnaars en verliezers ontstaat een breuklijn die in de nationale politiek steeds uitdrukkelijker zichtbaar wordt (84).

Misverstanden tussen volk en elite
Volgens Cuperus leven er bij onze elite vier misverstanden. Deze misverstanden veroorzaken onbegrip en wantrouwen tussen volk en elite. Als eerste misverstand noemt hij populisme. Cuperus stelt dat de Nederlandse elite de opkomst van populistische partijen (zoals de PVV, Trots op Nederland en ook de SP) ofwel ziet als iets tijdelijks, ofwel als iets verwerpelijks. Volgens de auteur is de opkomst van populistische partijen echter te wijten aan een representatiecrisis. De middenklasse voelt zich niet meer vertegenwoordigd door brede volkspartijen als CDA en PvdA, en kiest dus voor partijen die wél aandacht geven aan de zorgen van het volk. De oorzaak van populisme ligt dan ook in het onvermogen van elites om zich te richten op hun zorgen. Deze zorgen komen, zoals uitgelegd, voort uit globalisering. Globalisering is dan ook het tweede misverstand en komt er in de kern op neer dat elites globalisering zien als noodzakelijk, zonder alternatief en vol kansen voor de eigen maatschappij. Die eigen maatschappij ziet in globalisering echter vooral een bedreiging van de nationale identiteit, de verzorgingsstaat en van werk en inkomen. Dit verschil maakt dat de elite consequent de kosmopolitische internationale zingt (134) terwijl het volk zich zorgen maakt over toenemende inkomensverschillen. Globalisering maakt volgens Cuperus ongelijkheid binnen samenlevingen groter, met als voorbeeld London City, waar door de topsalarissen in de financiële sector de woningmarkt totaal uit balans is.

Het derde misverstand is het idee van de elite dat de bevolking voorstander is van het Europese project. Dit misverstand kwam bij het Franse, Ierse en Nederlandse nee tegen de grondwet ondubbelzinnig aan de oppervlakte. Volgens Cuperus is het volk in principe wel voorstander van Europese samenwerking, maar is het verontrust over de mate waarin Europa zich bemoeit met de nationale staat. Men vreest voor het verlies van de eigen identiteit en herkent zich niet meer in een groeiend Europa.

Multicultureel burgerschap?
Het laatste misverstand is de multiculturele samenleving. Hieraan besteedt Cuperus de meeste ruimte in zijn boek, hierover is hij ook het meest uitgesproken. Hoewel de auteur veel stellingen met cijfers weet te onderbouwen, had daar in dit deel van het boek meer aandacht aan besteed kunnen worden. Zo wordt de stelling dat onder Turkse en Marokkaanse jongeren een massale uitkeringsafhankelijkheid is niet of nauwelijks onderbouwd (252), wat juist bij een dergelijk onderwerp erg belangrijk is. De auteur vindt het beschamend dat de elite consequent de problemen van de integratie van gastarbeiders bleef bagatelliseren. Het misverstand zit volgens hem in de term multicultureel. Hiermee wordt geïmpliceerd dat de eigen Nederlandse identiteit één van de identiteiten is in een kleurrijk palet van migrantenidentiteiten. Dit gaat volgens Cuperus voorbij aan het gegeven dat er wel degelijk een Nederlandse Leitkultur bestaat, gedragen door de meerderheid van de bevolking. Onomwonden beschrijft hij hoe de autochtone burger het gevoel heeft dat zijn gastvrijheid veracht wordt. Bijvoorbeeld doordat Turkse, Marokkaanse en Antilliaanse migrantengemeenschappen deels onnodig uitkeringsafhankelijk zijn en daarnaast bovengemiddeld vertegenwoordigd zijn in criminaliteitscijfers. Volgens Cuperus heeft de elite dit veel te lang genegeerd, uitmondend in de Fortuyn-revolte en de populariteit van Geert Wilders. Cuperus pleit voor koppelteken-Nederlanderschap: participatie en integratie in de Nederlandse maatschappij die recht doet aan het land van afstamming (264).

Nieuwe middenweg nodig
Cuperus geeft een scherpe en betrokken analyse van de verhouding tussen Nederlanders en hun elite. Aan de hoogopgeleide en internationaal meedraaiende winnaars van globalisering stelt het boek indringend de vraag hoe solidariteit met de burger die in die globalisering niet mee kan komen vorm krijgt. Cuperus maakt duidelijk dat een nieuw midden moet worden gevonden tussen de natiestaat en globalisering. Bestuurders moeten deze middenweg zorgvuldig uitstippelen en daarbij goed luisteren naar het eigen volk. Dat is noodzakelijk, omdat de zelfzuchtige en losgezongen elites in hun gebrekkige solidariteit met het volk uiteindelijk een onduurzame situatie creëren. Onduurzaam, want de wereldburger bestaat niet. Middenpartijen als het CDA en de PvdA moeten zich opnieuw verbinden met de nationale middenklasse. Wat dat betreft is Cuperus hoopvol: de kredietcrisis, klimaatcrisis en een naar buiten gerichtte Amerikaanse president zouden wel eens de juiste voorwaarden kunnen zijn voor een dergelijk proces.

De wereldburger bestaat niet

De wereldburger bestaat niet, volgens René Cuperus. In een vlammend, vlot geschreven en goed leesbaar boek doorspekt met voorbeelden gaat Cuperus de strijd aan met wat hij noemt de kosmopolieten. Hij analyseert het Nederlands politiek landschap en betoogt dat de elite terug moet naar het volk. Cuperus heeft een heldere opdracht voor de sociaaldemocratie: herstel de verbinding met de klassieke achterban. Zijn boek is niet alleen relevant voor sociaaldemocraten: indringend stelt Cuperus de vraag hoe solidariteit vorm moet krijgen in een geglobaliseerde wereld. Die vraag is voor iedereen relevant.

Cuperus’ centrale stelling is dat grote sociale problemen ontstaan omdat de cultureel politieke elite is ‘losgezongen’ van de maatschappij die ze behoort te leiden: de elite is in die zin ‘in opstand’ (26). Twee inleidende hoofdstukken zetten uiteen wat hij met deze stelling bedoelt, vervolgens worden in vier hoofdstukken misverstanden aan de kaak gesteld. Het gaat om misverstanden die volgens Cuperus leven bij de elite en die maken dat het volk haar elites niet meer vertrouwt.

Winnaars en verliezers
Volgens Cuperus zijn nationale elites na de Tweede Wereldoorlog geleidelijk losgeraakt van hun nationale omgeving. De toplaag van onze samenlevingen is de afgelopen decennia meegegaan in een toenemende internationalisering. De elite beschikt over voldoende opleidingsniveau, financiële middelen en netwerk om zich op internationaal niveau te bewegen tussen elites van andere staten. De bewoners van staten die zich vanwege beperkingen in geld, opleiding en netwerk niet binnen internationale netwerken kunnen begeven vallen buiten dit internationale gebeuren dat allesbepalend lijkt. Cuperus stelt dat dit leidt tot angst en vervreemding onder de bevolkingen van nationale staten. Cuperus illustreert deze stelling onder andere door te wijzen op het spreken over de kenniseconomie (24). Bestuurders stellen vaak dat het noodzakelijk is dat Nederland zich als kenniseconomie ontwikkelt, om zo mee te kunnen in de internationale concurrentiestrijd. Met een beperkt opleidingniveau kom je in een kenniseconomie echter niet mee en daardoor raken lager opgeleiden ongerust over hun werk, inkomen en status. Zo onderscheidt Cuperus toekomstoptimisten en toekomstpessimisten en hij stelt dat deze gescheiden worden door de vraag of het winnaars of verliezers van de globalisering zijn. Tussen deze winnaars en verliezers ontstaat een breuklijn die in de nationale politiek steeds uitdrukkelijker zichtbaar wordt (84).

Misverstanden tussen volk en elite
Volgens Cuperus leven er bij onze elite vier misverstanden. Deze misverstanden veroorzaken onbegrip en wantrouwen tussen volk en elite. Als eerste misverstand noemt hij populisme. Cuperus stelt dat de Nederlandse elite de opkomst van populistische partijen (zoals de PVV, Trots op Nederland en ook de SP) ofwel ziet als iets tijdelijks, ofwel als iets verwerpelijks. Volgens de auteur is de opkomst van populistische partijen echter te wijten aan een representatiecrisis. De middenklasse voelt zich niet meer vertegenwoordigd door brede volkspartijen als CDA en PvdA, en kiest dus voor partijen die wél aandacht geven aan de zorgen van het volk. De oorzaak van populisme ligt dan ook in het onvermogen van elites om zich te richten op hun zorgen. Deze zorgen komen, zoals uitgelegd, voort uit globalisering. Globalisering is dan ook het tweede misverstand en komt er in de kern op neer dat elites globalisering zien als noodzakelijk, zonder alternatief en vol kansen voor de eigen maatschappij. Die eigen maatschappij ziet in globalisering echter vooral een bedreiging van de nationale identiteit, de verzorgingsstaat en van werk en inkomen. Dit verschil maakt dat de elite consequent de kosmopolitische internationale zingt (134) terwijl het volk zich zorgen maakt over toenemende inkomensverschillen. Globalisering maakt volgens Cuperus ongelijkheid binnen samenlevingen groter, met als voorbeeld London City, waar door de topsalarissen in de financiële sector de woningmarkt totaal uit balans is.

Het derde misverstand is het idee van de elite dat de bevolking voorstander is van het Europese project. Dit misverstand kwam bij het Franse, Ierse en Nederlandse nee tegen de grondwet ondubbelzinnig aan de oppervlakte. Volgens Cuperus is het volk in principe wel voorstander van Europese samenwerking, maar is het verontrust over de mate waarin Europa zich bemoeit met de nationale staat. Men vreest voor het verlies van de eigen identiteit en herkent zich niet meer in een groeiend Europa.

Multicultureel burgerschap?
Het laatste misverstand is de multiculturele samenleving. Hieraan besteedt Cuperus de meeste ruimte in zijn boek, hierover is hij ook het meest uitgesproken. Hoewel de auteur veel stellingen met cijfers weet te onderbouwen, had daar in dit deel van het boek meer aandacht aan besteed kunnen worden. Zo wordt de stelling dat onder Turkse en Marokkaanse jongeren een massale uitkeringsafhankelijkheid is niet of nauwelijks onderbouwd (252), wat juist bij een dergelijk onderwerp erg belangrijk is. De auteur vindt het beschamend dat de elite consequent de problemen van de integratie van gastarbeiders bleef bagatelliseren. Het misverstand zit volgens hem in de term multicultureel. Hiermee wordt geïmpliceerd dat de eigen Nederlandse identiteit één van de identiteiten is in een kleurrijk palet van migrantenidentiteiten. Dit gaat volgens Cuperus voorbij aan het gegeven dat er wel degelijk een Nederlandse Leitkultur bestaat, gedragen door de meerderheid van de bevolking. Onomwonden beschrijft hij hoe de autochtone burger het gevoel heeft dat zijn gastvrijheid veracht wordt. Bijvoorbeeld doordat Turkse, Marokkaanse en Antilliaanse migrantengemeenschappen deels onnodig uitkeringsafhankelijk zijn en daarnaast bovengemiddeld vertegenwoordigd zijn in criminaliteitscijfers. Volgens Cuperus heeft de elite dit veel te lang genegeerd, uitmondend in de Fortuyn-revolte en de populariteit van Geert Wilders. Cuperus pleit voor koppelteken-Nederlanderschap: participatie en integratie in de Nederlandse maatschappij die recht doet aan het land van afstamming (264).

Nieuwe middenweg nodig
Cuperus geeft een scherpe en betrokken analyse van de verhouding tussen Nederlanders en hun elite. Aan de hoogopgeleide en internationaal meedraaiende winnaars van globalisering stelt het boek indringend de vraag hoe solidariteit met de burger die in die globalisering niet mee kan komen vorm krijgt. Cuperus maakt duidelijk dat een nieuw midden moet worden gevonden tussen de natiestaat en globalisering. Bestuurders moeten deze middenweg zorgvuldig uitstippelen en daarbij goed luisteren naar het eigen volk. Dat is noodzakelijk, omdat de zelfzuchtige en losgezongen elites in hun gebrekkige solidariteit met het volk uiteindelijk een onduurzame situatie creëren. Onduurzaam, want de wereldburger bestaat niet. Middenpartijen als het CDA en de PvdA moeten zich opnieuw verbinden met de nationale middenklasse. Wat dat betreft is Cuperus hoopvol: de kredietcrisis, klimaatcrisis en een naar buiten gerichtte Amerikaanse president zouden wel eens de juiste voorwaarden kunnen zijn voor een dergelijk proces.